स्वघोषित बाबांकडे लोक का धाव घेतात?

बाबा आणि बुवांची भोंदूगिरी वृत्ती ही समाजाची घातक वृत्ती आहे. हे कायदेशीर प्रक्रिया आणि नैतिक शिक्षणाद्वारे थांबवले पाहिजे. या संदर्भात सरकार आणि गैर-सरकारी संस्था अधिक चांगली भूमिका बजावू शकतात. त्यांना बढती दिली पाहिजे. लोकांनी कष्ट सहन करण्यासाठी नैतिकदृष्ट्या कणखर असले पाहिजे. त्यांनी शॉर्टकटचा अवलंब करू नये. ते भ्रष्ट आणि लाचखोर नसावेत. राजकारण्यांनी आपल्या सर्व व्यवहारांमध्ये नैतिक मूल्यांचे पालन केले पाहिजे.

भारतातील लोक प्रामुख्याने त्यांचे आरोग्य समस्या, आर्थिक अडचणी किंवा भावनिक चिंता यांसारख्या वैयक्तिक संकटांवर उपाय शोधण्यासाठी बुवा आणि बाबांकडे (स्वघोषित गुरु) गर्दी करतात, जे त्यांना आशा आणि सुरक्षिततेची भावना देतात. या व्यक्ती अनेकदा चमत्कार, श्रद्धा-उपचार आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शनावरील दृढ सांस्कृतिक विश्वासांचा उपयोग करून घेतात. या व्यतिरिक्त, हे गुरू वंचित गटांना एक समुदाय आणि समावेशाची भावना प्रदान करतात आणि जेव्हा पारंपरिक धार्मिक किंवा सरकारी संस्था जनतेच्या गरजा पूर्ण करण्यात अपयशी ठरतात, तेव्हा ते कधीकधी पर्याय म्हणून काम करतात. अशा प्रवृत्ती आणि संस्कृतीची विविध कारणे आहेत. असहाय्यता आणि असुरक्षिततेची जाणिव झाल्यावर ते अशा बुवाकडे वळतात. जेव्हा पारंपरिक मार्ग अयशस्वी ठरतात किंवा आवाक्याबाहेरचे वाटतात, तेव्हा अनेक व्यक्ती उपायांच्या तीव्र गरजेपोटी बाबांकडे वळतात. लोकांचा चमत्कारांवरील सांस्कृतिक विश्वास,  चमत्कारिक उपचार आणि आध्यात्मिक शक्तीवर खोलवर रुजलेला विश्वास आहे, ज्यामुळे बाबा स्वत:ला नशीब बदलू शकणारे जादूगार म्हणून सादर होतात. आश्रम आणि मेळावे समुदाय, समानता आणि भावनिक दिलासा देतात.

विशेषत: ज्यांना आधुनिक जीवनामुळे एकाकी, उपेक्षित किंवा मागे पडल्यासारखे वाटते त्यांच्यासाठी.आपुलकी आणि समुदायाची गरज असते. सामूहिक कृती करण्याची ही प्रवृत्ती कमकुवत आहे. त्यामुळेच शेतकरी आत्महत्या करत आहेत. मित्र नसणे, नातेवाईकांचा विश्वास नसणे, भाऊबंदकीची समस्या, कौटुंबिक समस्या, मुलांचे भविष्य, कमी उत्पन्न, कमजोरी, भावनिक बुद्धिमत्तेचा अभाव, अडचणी आणि संकटांवर मात करण्याची क्षमता नसणे, सहकारी संस्थांचे अपयश ही कारणे अशा बाबांकडे जाण्यासाठी किंवा आत्महत्येचा मार्ग स्वीकारण्यासाठी जबाबदार आहेत. अनेक बाबा हुशार उद्योजक असतात. योग, पर्यायी आरोग्य उत्पादने किंवा पारंपरिक औषधे यांसारख्या मूर्त सेवा देणारी मोठी व्यावसायिक साम्राज्ये चालवतात, ज्यामुळे अनुयायी आकर्षित होतात. अनेक बाबा राजकीयदृष्ट्या प्रभावशाली असतात, ज्यामुळे त्यांचा अधिकार वाढतो आणि ते त्यांच्या अनुयायांना अधिक विश्वासार्ह वाटतात. खराब पायाभूत सुविधा किंवा वैज्ञानिक शिक्षणाच्या अभावामुळे किंवा पर्यायांची निर्माण झालेली पोकळी भरून काढण्यासाठी धार्मिक आणि आध्यात्मिक व्यक्ती अनेकदा पुढे येतात.

भूतकाळात अनेक स्वयंघोषित गुरु होऊन गेले आहेत. या व्यक्तींनी असंख्य लोकांची फसवणूक केली आहे आणि तुरुंगातून किंवा परदेशात राहूनही ते हे करतच आहेत. राजकारणी त्यांना पाठिंबा का देतात आणि त्यांचे अनुसरण का करतात हे कल्पनेच्या पलीकडचे आहे. मोठा प्रश्न हा आहे की सुशिक्षित आणि प्रसिद्ध व्यक्तीसुद्धा त्यांच्या जाळ्यात का अडकतात आणि त्यांना देणगी का देतात त्याचे रहस्य काय आहे? अनेक सुशिक्षित व्यक्तीं बाबांचे निष्ठावान अनुयायी आहेत. त्यांच्यावर बलात्कार आणि हत्येचे आरोपही प्रलंबित आहेत. एका ठराविक ढोंगी भारतीय बाबाची सर्व लक्षणे त्यांच्यात आढळतात, तरीही लोक त्यांचे अनुसरण करतात. या स्वतंत्र देशात प्रत्येकाला कशाचेही अनुसरण करण्याचे स्वातंत्र्य आहे, परंतु धोरणात्मक स्तरावर, न्यायव्यवस्थेने या लोकांना किती देणगी मिळू शकते यावर एक मर्यादा घातली पाहिजे. शासकीय स्तरावर काही केले जाऊ शकते अशी आशा नाही.

भारतातील लोक आर्थिक हताश, वित्तीय अनिश्चितता आणि गरिबीशी संबंधित समस्यांवर त्वरित उपाय मिळवण्याच्या गरजेसारख्या खोलवर निगडित कारणांसाठी वारंवार बुवा (गुरु) आणि बाबा (देवपुरुष) यांच्याकडे जातात. वेगाने बदलणाऱ्या अर्थव्यवस्थेत, जी अनेकदा दुर्बळ घटकांना मागे सोडते, या धार्मिक व्यक्तींना दुर्गम शासकीय व्यवस्थांना पर्याय म्हणून पाहिले जाते. उच्च-तंत्रज्ञानाच्या तणावपूर्ण नोकऱ्यांमुळे त्रस्त असलेला आणि आपली नव्याने मिळालेली संपत्ती सुरक्षित ठेवू किंवा वाढवू इच्छिणारा उदयोन्मुख मध्यमवर्ग, अनेकदा गुरुंच्या माध्यमातून दिलासा आणि यशाचे ‘शॉर्टकट‘ शोधतो. विशेषत: जे लोक अवैध कृत्ये आणि भ्रष्टाचारात गुंतलेले असतात, त्यांना अशा बाबांकडे जाणे सुरक्षित वाटते. उच्चशिक्षित लोकसुद्धा बाबांच्या तत्त्वांचे पालन करतात.

बहुतेक प्रकरणांमध्ये, अशा संबंधांमध्ये स्त्रियाच बळी ठरतात. याची अनेक कारणे आहेत. सर्वात प्रमुख समस्या पालकत्वाची आहे. सासरचे लोक मूल न झाल्यामुळे अशा ‘वांझ‘ स्त्रियांचा नेहमीच तिरस्कार करतात. परिणामी, अशा स्त्रिया मदतीसाठी आंधळेपणाने अशा बाबांकडे जातात. काही प्रकरणांमध्ये त्यांना यशही मिळू शकते. अशा पीडित स्त्रियांना त्यांचे खरे पालक कोण आहेत हे चांगलेच माहीत असते. पण त्या बोलत नाहीत, कारण त्यामुळे सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध बिघडू शकतात. जेव्हा आपण डीएनए तपासतो, तेव्हा सत्य समोर येते. पारंपरिक, सामुदायिक स्तरावरील सामाजिक आधार प्रणाली कमकुवत होत असल्यामुळे, लोक आपला विश्वास या ‘समांतर’ आध्यात्मिक संस्थांकडे वळवत आहेत, ज्या अनेकदा त्यांच्या समस्यांसाठी एक आधार देणारे वातावरण किंवा ‘प्लेसिबो‘ (आधारभूत उपाय) प्रदान करतात. औपचारिक आर्थिक शिक्षणाचा सर्वसाधारण अभाव लोकांना दीर्घकालीन नियोजनाऐवजी तात्पुरत्या उपायांच्या आश्वासनांना बळी पडण्यास कारणीभूत ठरतो. सुशिक्षित कुटुंबांमध्येही लोकांचा असा विश्वास असतो की (अनेकदा बाबांनी सांगितलेले) काही विशिष्ट विधी न केल्यास आर्थिक नुकसान होते. याच विश्वासामुळे सुशिक्षित लोकसुद्धा आपल्या उत्पन्नाचा मोठा हिस्सा दान आणि विधींवर खर्च करतात.

(पूर्वार्ध)

डॉ. वसंतराव जुगळे