साम्राज्यवादाच्या सावलीत जग

सध्या जगभरातील राजकीय वातावरण साम्राज्यवादी महत्वाकांक्षांच्या छायेत गडद होत चालले आहे. विशेषत: अमेरिकेने व्हेनेझुएलावर केलेल्या लष्करी हल्ल्याच्या पार्श्वभूमीवर, हे स्पष्ट होते की महासत्तांच्या विस्तारवादी धोरणांमुळे छोट्या राष्ट्रांना मोठ्या प्रमाणात त्रास सहन करावा लागत आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी व्हेनेझुएलाच्या राष्ट्राध्यक्ष निकोलस मादुरो यांना अमली पदार्थांच्या तस्करीचा आरोप लावून लष्करी कारवाई केली. कराकासमधील लष्करी तळांवर झालेल्या स्फोटांनी व्हेनेझुएलाला अस्थिर केले, आणि मादुरो यांना न्यूयॉर्कला आणून खटला चालवण्याच्या घोषणेने हे प्रकरण साम्राज्यवादी आक्रमणाचे उत्तम उदाहरण ठरले. मादुरो यांच्या अटकेवर रशिया आणि चीनची नाराजी आणि शेजारी देशांची मिश्रित प्रतिक्रिया दिसते. हे केवळ व्हेनेझुएलापुरते मर्यादित नाही, तर अमेरिका, रशिया आणि चीन या महासत्तांच्या वागणुकीमुळे जगातील अनेक देश बळी पडत आहेत.साम्राज्यवादी लढाईत छोट्या राष्ट्रांना कसे बळी पडावे लागते, हे स्पष्ट आहे. व्हेनेझुएलासारखा देश, ज्याची अर्थव्यवस्था तेलावर अवलंबून आहे, अमेरिकेच्या आर्थिक निर्बंध आणि लष्करी हल्ल्यांमुळे पूर्णपणे खिळखिळा झाला. अमेरिकेने 15 हजार सैनिक आणि विमानवाहू जहाजे तैनात करून ड्रग्ज तस्करीचा बहाणा करत आक्रमण केले, ज्यामुळे शेकडो लोकांचा बळी गेला. याचप्रमाणे, रशियाच्या युक्रेनवरील आक्रमणात युक्रेनला प्रचंड नुकसान सोसावे लागले.  लाखो शरणार्थी, शहरांची राखरांगोळी आणि अर्थव्यवस्थेचा विध्वंस. चीनच्या दक्षिण चीन समुद्रातील विस्तारवादी धोरणांमुळे फिलिपाईन्स, व्हिएतनाम आणि इंडोनेशिया सारखे शेजारी देश सतत धोक्यात आहेत. तैवानवर चीनच्या दाव्यामुळे तैवानला सैन्यीकरण आणि आर्थिक दबाव सहन करावा लागतो. हे देश साम्राज्यवादी महासत्तांच्या छायेत जगतात, जिथे त्यांची सार्वभौमत्व धोक्यात येते, अर्थव्यवस्था खिळखिळी होते आणि नागरिकांना युद्ध, भूक आणि स्थलांतराचा सामना करावा लागतो.गेल्या काही वर्षांमध्ये या महासत्तांच्या शेजाऱ्यांशी वागणुकीचे परिणाम स्पष्ट दिसतात. अमेरिकेने इराक, अफगाणिस्तान आणि लिबियात हस्तक्षेप केला, ज्यामुळे मध्य पूर्वात अस्थिरता वाढली. व्हेनेझुएलाच्या बाबतीत अमेरिकेच्या निर्बंधांमुळे लाखो लोकांनी कोलंबिया आणि ब्राझीलकडे स्थलांतर केले, ज्यामुळे शेजारी देशांवर आर्थिक आणि सामाजिक भार पडला. मादुरोच्या अटकेवर कोलंबियाने सीमेवर सैन्य तैनात केले, कारण शरणार्थींच्या लोंढ्याची भीती आहे. रशियाने 2014 मध्ये क्रिमिया ताब्यात घेतला आणि 2022 पासून युक्रेनवर आक्रमण केले, ज्यामुळे पोलंड, बाल्टिक देश आणि मोल्दोव्हा सारखे शेजारी सतत युद्धाच्या सावलीत जगतात. युरोपात ऊर्जा संकट उद्भवले, गॅस किमती वाढल्या आणि लाखो शरणार्थींमुळे सामाजिक तणाव वाढला. चीनने हाँगकाँग आणि शिनजियांगमध्ये दडपशाही केली, तर दक्षिण चीन समुद्रात कृत्रिम बेटे बांधून फिलिपाईन्स आणि व्हिएतनामच्या मच्छीमारांना त्रास दिला. या वागणुकीमुळे शेजारी देशांमध्ये सैन्यीकरण वाढले, आर्थिक निर्बंध लागू झाले आणि क्षेत्रीय शांतता धोक्यात आली.भविष्यात या महासत्तांच्या वागणुकीचे परिणाम अधिक भयानक असू शकतात. अमेरिका, ज्याने ट्रम्प यांच्या नेतृत्वात व्हेनेझुएलावर आक्रमण केले. भविष्यात लॅटिन अमेरिकेत आणखी हस्तक्षेप करू शकते, ज्यामुळे मेक्सिको आणि क्युबा सारखे शेजारी देश युद्धाच्या फेऱ्यात अडकतील. रशियाच्या पुतिन यांच्या विस्तारवादी धोरणांमुळे पूर्व युरोपात आणखी संघर्ष उद्भवू शकतात, जसे बाल्टिक देशांवर हल्ला, ज्यामुळे नाटो आणि रशियात थेट युद्ध होईल. चीनच्या शी जिनपिंग यांच्या ‘वन चायना‘ धोरणामुळे तैवानवर आक्रमण झाल्यास जपान, दक्षिण कोरिया आणि ऑस्ट्रेलिया सारखे शेजारी देशांना मोठा फटका बसेल, ज्यामुळे जागतिक पुरवठा साखळी खंडित होईल आणि अर्थव्यवस्था कोलमडेल. या साम्राज्यवादी महत्वाकांक्षांमुळे जगात आण्विक युद्धाचा धोका वाढतो, पर्यावरणीय संकट गंभीर होते आणि गरीब राष्ट्रांना विकासापासून वंचित ठेवले जाते.या सगळ्यावर चिंता व्यक्त करणे अपरिहार्य आहे. महासत्तांच्या या वागणुकीमुळे जागतिक शांतता धोक्यात आली आहे, लाखो लोकांचे जीव जात आहेत आणि आर्थिक असमानता वाढत आहे. रशिया आणि चीनने अमेरिकेच्या कारवाईला ‘सार्वभौमत्वाचे उल्लंघन‘ म्हटले, तर शेजारी देशांना ‘आनंद‘ होत असला तरी त्यांना नव्या संकटांचा सामना करावा लागतो. हे साम्राज्यवादाचे चक्र आहे, ज्यात छोटे देश प्यादे बनतात. चिंता ही आहे की, हे संघर्ष पर्यावरण, आरोग्य आणि अर्थव्यवस्थेवर दीर्घकालीन परिणाम करतात  जसे युक्रेन युद्धाने जागतिक अन्न संकट निर्माण केले.यातून मार्ग कसा निघेल? प्रथम, आंतरराष्ट्रीय संस्था जसे संयुक्त राष्ट्रांना मजबूत करणे गरजेचे आहे. हे कसे करता येईल? आज एकट्या असलेल्या व्हेनेझुएलाने सुरक्षा परिषदेची बैठक बोलावली, ज्याचा उपयोग करून साम्राज्यवादी कारवायांना रोखता येईल. दुसरे, बहुपक्षीय चर्चा आणि कूटनीतीला प्रोत्साहन देणे  जसे अमेरिका आणि चीनमध्ये व्यापार करार किंवा रशिया आणि युरोपमध्ये ऊर्जा समझोते. तिसरे, छोट्या राष्ट्रांनी एकत्र येऊन क्षेत्रीय संघटना मजबूत करणे, जसे आशियान किंवा आफ्रिकन युनियन. चौथे, जागतिक पातळीवर साम्राज्यवाद विरोधी जागृती आणि आर्थिक स्वावलंबनाला प्रोत्साहन देणे. शेवटी, महासत्तांना जबाबदार धरण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय न्यायालयांचा वापर करणे. हे मार्ग अवघड आहेत, पण ते न घेतल्यास जग आणखी अराजकतेकडे वळेल. साम्राज्यवादाच्या या युगात शांतता हा सर्वांचा अधिकार आहे आणि त्यासाठी सामूहिक प्रयत्न आवश्यक आहेत. भारत या सगळ्यात अद्याप तरी तटस्थ धोरण बाळगून आहे आणि आपल्या हितानुसार भूमिका वठवत आहे हे विशेष.-