गोव्यातील हवामानाची स्थिती अनिश्चित होतेय..

कदाचित सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे हिवाळ्याचेच हळूहळू अस्तित्वहीन होणे. तज्ञांचा इशारा आहे की, ‘एल निनो’ ही शक्तीशाली हवामान घटना जी 2027 पर्यंत टिकण्याची शक्यता आहे.  पारंपरिक थंडीच्या हंगामाच्या आगमनास आणखी विलंब लावू शकते किंवा तो कमकुवत करू शकते. उबदार रात्रींमुळे समस्या अधिकच वाढत आहेत. कारण, सूर्यास्तानंतर जमीन, इमारती आणि शहरे पुरेशी थंड होऊ शकत नाहीत.

गोव्याचे ऋतूचक्र जे एकेकाळी मान्सूनची लय आणि त्यानंतर येणाऱ्या थंडीच्या स्पष्ट जाणिवेने ओळखले जायचे ते आता दरवर्षी बदलताना दिसत आहे. हवामानाची स्थिती अनिश्चित होत चालली आहे. सप्टेंबरचा शेवट जवळ येत असताना, यंदाच्या हिवाळ्याबाबत एक प्रकारची अनिश्चितता निर्माण झाली आहे. कारण हिवाळ्याच्या आगमनाची चाहूल देणारा तो विशिष्ट गारवा यंदा बऱ्याच अंशी गायब आहे. त्याऐवजी, गोवा आणि देशातील बहुतांश भाग असह्य उष्णता, प्रचंड दमटपणा आणि अधिकाधिक अनिश्चित हवामानाचा सामना करत आहेत.

हवामानाबाबतच्या अलीकडील आकडेवारीवरून या बदलाची व्याप्ती स्पष्ट होते. ऑगस्ट 2026 मधील जागतिक पृष्ठभागाचे तापमान हे आतापर्यंत नोंदवलेल्या तापमानांपैकी सर्वाधिक होते. हे तापमान औद्योगिक क्रांतीपूर्व पातळीपेक्षा 1.65 अंश सेल्सिअसने अधिक होते. गोव्यासहीत देशाच्या इतर भागांनी 1901 पासूनची नोंदणी सुरू झाल्यापासूनचा सर्वात उष्ण ऑगस्ट अनुभवला. ही आकडेवारी हवामानाच्या त्या पद्धतींमधील गंभीर बिघाडाकडे निर्देश करते, ज्यांनी पिढ्यानपिढ्या देशभरातील जनजीवन घडवले आहे.

कदाचित सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे हिवाळ्याचेच हळूहळू अस्तित्वहीन होणे. तज्ञांचा इशारा आहे की, ‘एल निनो’ ही शक्तीशाली हवामान घटना जी 2027 पर्यंत टिकण्याची शक्यता आहे.  पारंपरिक थंडीच्या हंगामाच्या आगमनास आणखी विलंब लावू शकते किंवा तो कमकुवत करू शकते. उबदार रात्रींमुळे समस्या अधिकच वाढत आहेत. कारण, सूर्यास्तानंतर जमीन, इमारती आणि शहरे पुरेशी थंड होऊ शकत नाहीत. याचा परिणाम म्हणजे दिवस-रात्र जाणवणारा उष्णतेचा ताण. वर्षाच्या अखेरच्या महिन्यांत मिळणारा जो दिलासा पूर्वी अनुभवायला मिळायचा, त्याऐवजी आता उन्हाळाच लांबल्यासारखे वाटत आहे.

वातावरणातील सततची आर्द्रता परिस्थिती अधिकच बिकट करते.

गोव्यासहीत देशाच्या अनेक भागांत पावसाची तूट दिसून येत आहे. ऑगस्टमध्ये पावसाची 16.3 टक्के घट आणि मान्सूनमधील लक्षणीय कमतरता यामुळे यंदा उन्हाळ्यात पाण्याचे भीषण संकट निर्माण होण्याची शक्यताही नाकारली जात नाही. सध्या हवेतील दमटपणा मात्र अस्वस्थ करणारा उच्च राहिला आहे. गोव्यातील परिस्थिती या बदलत्या वास्तवाचे एक स्पष्ट उदाहरण आहे. ज्या प्रदेशातील परिसंस्था दीर्घकाळापासून मान्सूनच्या चक्रावर अवलंबून आहेत, तिथे ‘फील्स-लाइक’ उष्णता निर्देशांक अलीकडेच 47.8 अंश सेल्सिअस या गंभीर पातळीवर पोहोचला आहे. अशा परिस्थितीमुळे लोकांच्या आरोग्यावर आणि शरीरावर गंभीर ताण येतो.

किनारपट्टीच्या भागांसाठी हा धोका अधिकच गुंतागुंतीचा आहे. गेल्या शतकात गोव्याच्या सरासरी वार्षिक तापमानात 1 अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त वाढ झाली आहे, ज्यामुळे पर्यावरणावरील ताण वाढत आहे. किनारपट्टीची धूप समुद्रकिनाऱ्याचा भाग गिळंकृत करत आहे. विशेषत: बार्देश आणि सासष्टी सारख्या भागांत दरवर्षी 0.6 मीटरपेक्षा जास्त जमीन नष्ट होत असल्याचे वृत्त आहे. वाढत्या समुद्र पातळीमुळे खारे पाणी आतल्या भागात ढकलले जात आहे, ज्यामुळे गोड्या पाण्याच्या साठ्यांना आणि नाजूक नदीप्रणालींना धोका निर्माण झाला आहे.

शेती, पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, पर्यटन आणि मच्छीमार समुदाय या सर्वांवर याचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. देशभरात, बदलत्या हवामान पद्धतींमुळे आधीच आर्थिक आणि सामाजिक दबाव निर्माण होत आहे. भात आणि ऊस यांसारख्या प्रमुख पिकांमधील आर्द्रतेच्या कमतरतेमुळे कृषी उत्पादकता आणि ग्रामीण उपजीविकेला धोका निर्माण झाला आहे, तर घटलेल्या उत्पन्नामुळे थेट अन्नधान्य महागाई वाढू शकते आणि त्याचे संकेत आतापासून मिळू लागले आहेत.

स्वच्छ ऊर्जेचा विस्तार करण्यात भारताने नि:संशयपणे महत्त्वपूर्ण प्रगती केली आहे. आता हवामान बदलाचा सामना करण्यासाठी उपाययोजना आखण्यावाचून पर्याय शिल्लक नाही. उष्ण होणारे महासागर आणि बदलणारे वातावरणीय प्रवाह राष्ट्रीय सीमा ओळखत नाहीत. त्याचा फटका कधी व कुठे बसू शकेल याची शाश्वती देता येत नाही. त्यामुळे भारताला अशा भविष्यासाठी तयारी करावी लागेल, जिथे परिचित ऋतू बदलांना यापुढे गृहित धरता येणार नाही. आपल्याला उष्णता सहन करू शकणारी शहरे, हवामान-अनुकूल शेती आणि अधिक मजबूत किनारी संरक्षणात महत्त्वपूर्ण गुंतवणुकीची गरज आहे. 2026 मधील नाहीसा होणारा हिवाळा, भविष्यात काय घडणार आहे याचे एक धोक्याचे चिन्ह असू शकते. गोव्याने पर्यावरणाची हानी होणार नाही, यासाठी दक्ष राहणे ही आता काळाची गरज बनली आहे. पर्यावरणाची हानी झाली की, त्याचा थेट फटका बसू शकतो. हे अनेकदा स्पष्ट झाले आहे.

महेश कोनेकर