’ड्रोन युद्धाचा‘उदय युद्धाच्या स्वरुपात आमूलाग्र बदल

21 व्या शतकातील संघर्षाचे एक निर्णायक वैशिष्ट्या म्हणून ‘ड्रोन युद्धा’ चा  उदय झाल्यामुळे लष्करी रणनीती, शस्त्रास्त्र खरेदी आणि रणांगणावरील गतिशीलता यामध्ये आमूलाग्र बदल झाला आहे. मानवरहित हवाई वाहने आणि सागरी उपकरणांमुळे आता खोलवर हल्ले, अचूक लक्ष्यभेद आणि ‘रिअल-टाइम’ (प्रत्यक्ष वेळेतील) गुप्तवार्ता संकलन या प्रक्रिया अधिक प्रभावीपणे राबवणे शक्य झाले आहे.

विशेषत: युक्रेनमधील संघर्षामुळे या प्रणालींची व्याप्ती, वेग आणि धोरणात्मक प्रभाव स्पष्टपणे अधोरेखित झाला आहे, ज्यामुळे विविध राष्ट्रे आणि लष्करी आघाड्यांना संरक्षण व तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील या नव्या वास्तवाशी जुळवून घेण्यासाठी वेगाने बदल करणे भाग पडले आहे. युक्रेन आणि इराण सामरिक ड्रोन युद्धात एक अग्रणी देश म्हणून उदयास आले आहेत. जे आघाडीच्या आणि दूरवरच्या हल्ल्यांच्या मोहिमांसाठी मोठ्या प्रमाणात कमी किमतीचे फर्स्ट-पर्सन ह्यू ड्रोन तैनात करीत आहेत. केवळ काही वर्षांतच, हौशी अभियंते आणि 3डी-प्रिंटिंग कार्यशाळांचा समावेश असलेल्या नागरी-लष्करी नवोपक्रम परिसंस्थेच्या पाठिंब्याने, या देशांनी मासिक तैनातीची संख्या हजारोच्या घरात वाढवली आहे

नि:संशयपणे, ड्रोन युद्ध आता राजकारण आणि लष्करी सिद्धांताचा एक मुख्य घटक बनले आहे. युक्रेन, रशिया, ईराण, नाटो आणि चीनमध्ये, मानवरहित प्रणाली संघर्षाचे भविष्य घडवत आहेत. तथापि, निर्णायक घटक केवळ ही उपकरणे कोणाकडे आहेत हा नसेल, तर कोण त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करू शकते, सर्वात वेगाने जुळवून घेऊ शकते आणि स्वायत्त, कमी खर्चाच्या हवाई धोक्यांना तोंड देण्यासाठी सक्षम संरक्षण व्यवस्था उभारू शकते हा असेल. हे परिवर्तन पारंपरिक समोरासमोरच्या लढायांपासून विकेंद्रित, डिजिटल-चालित मोहिमांकडे एक स्थित्यंतर दर्शवते, जिथे कमी खर्चाची, मोठ्या प्रमाणातील उपकरणे मोठे सामरिक परिणाम साधू शकतात. युक्रेनच्या आणि इराणच्या रणांगणावरील अनुभवांवरून हे दिसून येते की ड्रोन केवळ पूरक साधने नाहीत. भूभागाला आकार देण्यासाठी, शत्रूची क्षमता क्षीण करण्यासाठी आणि कारवाईची व्याप्ती वाढवण्यासाठी ते अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. विशेषत: पुरवठ्याची कमतरता किंवा इलेक्ट्रॉनिक हस्तक्षेपाचा सामना करताना, वेगाने नवनवीन शोध लावण्याची क्षमता ही रणांगणावरील गती वाढवणारी ठरली आहे. त्यामुळे, ड्रोन प्लॅटफॉर्ममधील गुंतवणुकीइतकीच उत्पादन पायाभूत सुविधा, कुशल मनुष्यबळ आणि नागरी-लष्करी संशोधन व विकास भागीदारी यांमधील गुंतवणूकही महत्त्वाची ठरत आहे. त्याचवेळी, ड्रोनचे थवे, स्वयंचलित दिशादर्शन आणि एआय-सहाय्यित लक्ष्यीकरण प्रणालींच्या उदयामुळे काही नवीन धोकेही निर्माण झाले आहेत. यामध्ये संघर्षाची अनपेक्षित वाढ, लक्ष्य निश्चितीतील चुका आणि नागरी पायाभूत सुविधांची वाढलेली असुरक्षितता यांचा समावेश होतो. ही उपकरणे जसजशी अधिक सक्षम आणि स्वायत्त होत जातील, तसतशी अद्ययावत आंतरराष्ट्रीय मानके, प्रत्यक्ष-वेळेतील संघर्ष-निवारण कार्यपद्धती आणि अधिक भक्कम ‘आदेश व नियंत्रण’ सुरक्षा यंत्रणांची गरज अधिकच निकडीची ठरेल.ड्रोन युद्ध केवळ आजच्या लढायांचे निकालच नव्हे, तर भविष्यातील युद्धांचे स्वरूपही निश्चित करेल. जे या क्षेत्रात तांत्रिक, धोरणात्मक आणि नैतिकदृष्ट्या नेतृत्व करतील, ते पुढच्या पिढीच्या सुरक्षा रचनेला आकार देतील. लढाऊ ड्रोन एकेकाळी लष्करी महासत्तांची मत्तेदारी होती, पण आता तसे राहिलेले नाही. बंडखोर आणि लहान राष्ट्रांकडून होणारा त्याचा वापर युद्धाचे स्वरूप आधीच बदलत आहे. लष्करी इतिहासात अनेकदा एखादी शस्त्रप्रणाली संपूर्ण युद्धयुगाचे प्रतीक बनू शकते. एमक्यू-1 प्रेडेटर मानवरहित हवाई वाहन हे अमेरिकेने अफगाणिस्तान, इराक आणि इतर ठिकाणी केलेल्या बंडखोरीविरोधी युद्धाच्या त्या काळातील एक प्रतिष्ठित शस्त्र बनले. हे शीतयुद्धाच्या समाप्तीनंतरच्या ‘एकध्रुवीय क्षणा’शी संबंधित होते, जेव्हा अमेरिका एक प्रमुख जागतिक महासत्ता म्हणून एकटी आणि निर्विवादपणे उभी होती. जेव्हा मूळत: हवाई टेहळणीसाठी संकल्पित केलेल्या प्रेडेटरला हेलफायर क्षेपणास्त्रांनी सज्ज करण्यात आले, तेव्हा या ड्रोन्सचा प्रतीकात्मक दर्जा आणखी वाढला. त्याचा उत्तराधिकारी, रीपर, विशेषत: शिकारी-मारक म्हणून तयार करण्यात आला होता. त्याची मारक क्षमता आधीपेक्षा जास्त आहे आणि तो अधिक वजनाचा दारुगोळा वाहू शकतो. त्यांची नावेच त्यांचा उद्देश स्पष्टपणे दर्शवतात. ही अत्यंत अचूक मारा करणारी ‘घातक शस्त्रs’ ठरू शकतात.