फुटबॉलचा नवा सूर्य

फुटबॉल हा केवळ चेंडूचा खेळ नाही; तो राष्ट्रांच्या स्वभावाचा, संस्कृतीचा आणि सामूहिक स्वप्नांचा उत्सव आहे. म्हणूनच स्पेनने विश्वचषकावर दुसऱ्यांदा आपले नाव कोरले, तेव्हा जगातील अनेक मान्यवरांनी हा विजय केवळ एका संघाचा नसून एका विचारपद्धतीचा विजय असल्याचे गौरवले. कोणी त्याला ‘ताऱ्यांपेक्षा संघ जिंकला’ असे म्हटले, तर कोणी स्पेनच्या शिस्तबद्ध आणि संयमी फुटबॉलचे कौतुक करत हा विजय आधुनिक फुटबॉलच्या सर्वोच्च नमुन्यांपैकी एक असल्याचे नमूद केले. फिफानेही ‘स्पेन पुन्हा जगाच्या शिखरावर’ असे गौरवोद्गार काढले. स्पेनच्या या यशामागे एका खेळाडूची करामत नव्हती; ती होती अकरा जणांच्या मनांची एकतानता. चेंडूवर नियंत्रण, पासिंगमधील अचूकता, बचावातील पोलादी शिस्त आणि योग्य क्षणाची संयमाने वाट पाहण्याची वृत्ती अशा चतुरस्त्र गुणांनी स्पेनने विश्वविजेतेपद जिंकले. अंतिम सामन्यात त्यांनी संपूर्ण वर्चस्व राखले आणि अखेरीस फेरान टोरेसच्या अतिरिक्त वेळेतील गोलने विजयावर शिक्कामोर्तब केले. या विश्वचषक स्पर्धेत अर्जेंटिनाचा लिओनेल मेस्सी विरुद्ध पोर्तुगालचा ख्रिस्तीयानो रोनाल्डो यांच्यात संघर्ष पाहायला मिळेल अशी जगभरातील फुटबॉल चाहत्यांना अपेक्षा होती. परंतु रोनाल्डोचा संघ उपांत्यपूर्व फेरीतच गारद झाला. मेस्सीच्या संघाने अंतिम फेरीत धडक मारली परंतु तेथे त्यांचा पराभव झाला. या दोन लेजंड खेळाडूंची ही अखेरची स्पर्धा ठरण्याची दाट शक्यता आहे. त्यांच्या पायाची जादू पाहण्यास जग आसुसले होते. त्यामुळेच अंतिम सामन्यात अर्जेंटिना पराभूत झाला यापेक्षा मेस्सीची जादू यापुढे दिसणार नाही याचे मळभ फुटबॉल चाहत्यांवर दाटून आले असणार. परंतु स्पेनच्या खेळाचे कौतुक करावंच लागेल. मेस्सी, रोनाल्डो, एम्बापे असा कुणी तारांकित खेळाडू नसला तरी संपूर्ण स्पर्धेत त्यांची सांघिक कामगिरी जोरदार झाली. अर्जेंटिनाचा पराभव हा पराभवापेक्षा एका युगाच्या संध्याकालाचा क्षण होता. लिओनेल मेस्सी हा फुटबॉलच्या इतिहासातील तेजस्वी नक्षत्र राहील; पण प्रत्येक सूर्याला एक दिवस मावळावेच लागते. अर्जेंटिनाने धैर्याने लढा दिला, परंतु स्पेनच्या सातत्यपूर्ण आक्रमणापुढे त्यांचा बचाव अखेर कोसळलाच. एमिलियानो मार्टिनेझने गोलपोस्टसमोर उभे राहून जणू एकट्याने युद्ध लढले. त्याचे अप्रतिम बचाव विश्वचषकाच्या सुवर्णक्षणांत कायम स्मरणात राहतील.  या स्पर्धेने अनेक नायक घडवले. स्पेनचा रोड्री संपूर्ण स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू ठरला. त्याने मध्यफळीतून खेळाचा वेग, दिशा आणि संयम यांचे अद्भुत संतुलन साधले. गोलरक्षक उनाय सिमोनने भक्कम बचावाची भिंत उभारली. तर अवघ्या तारुण्यातील पाउ क्युबार्सीने नव्या पिढीचा आत्मविश्वास जगाला दाखवून दिला. अंतिम सामन्यात विजयी गोल करणारा फेरान टोरेस तर इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरला गेला. दुसरीकडे, स्पर्धेतील सर्वाधिक गोल करणारा किलियन एम्बापे हा पराभूत संघाचा नव्हे, तर जागतिक फुटबॉलचा अभिमान ठरला. या विश्वचषकाने नवख्या खेळाडूंना मोठे व्यासपीठ दिले. नावापेक्षा काम मोठे असते, हे त्यांनी सिद्ध केले. जागतिक फुटबॉल आता केवळ पारंपरिक महासत्तांच्या हातात राहिलेला नाही. नव्या देशांतील, नव्या अकादमीतील आणि नव्या विचारांच्या खेळाडूंनी भविष्यातील स्पर्धा अधिक रंगतदार होतील, याची खात्री दिली. स्पर्धा वादांशिवाय संपली नाही. पंचांच्या निर्णयांवर चर्चा झाली. अर्जेंटिनाच्या काही खेळाडूंच्या आक्रमक वर्तनावर टीका झाली. अंतिम सामन्यानंतरचा तणावही चर्चेचा विषय ठरला. मात्र या वादांनी स्पर्धेचे सौंदर्य झाकोळले नाही. उलट, नियम, शिस्त आणि क्रीडासंस्कृती यांचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले. या विश्वचषकातील सर्वांत मोठी जमेची बाजू म्हणजे संघभावनेचा विजय. आजचा फुटबॉल केवळ सुपरस्टारभोवती फिरत नाही. प्रशिक्षकाचा विचार, वैज्ञानिक प्रशिक्षण, डेटा विश्लेषण, फिटनेस, मानसिक तयारी आणि संघातील प्रत्येक खेळाडूची जबाबदारी यावर विजय उभा राहतो. स्पेनने हे जगाला प्रत्यक्ष दाखवून दिले. उद्याचा फुटबॉल अधिक वेगवान असेल, अधिक तांत्रिक असेल आणि अधिक बुद्धिमानही असेल. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा विश्लेषण आणि आधुनिक प्रशिक्षणपद्धती खेळाचे स्वरूप बदलतील; पण एक गोष्ट कधीही बदलणार नाही ते म्हणजे, गोल झाल्यावर लाखो चाहत्यांच्या डोळ्यांत दाटणारे आनंदाश्रू. कारण फुटबॉल शेवटी हृदयाचा खेळ आहे. स्पेनने विश्वचषक जिंकला, म्हणून केवळ एका राष्ट्राने ट्रॉफी उचलली असे नाही; तर संयम, शिस्त, संघभावना आणि सुंदर फुटबॉल यांचाही विजय झाला. अर्जेंटिनाने पराभव स्वीकारूनही आपल्या परंपरेचा मान राखला. महान संघ कधीच एका पराभवाने लहान होत नाहीत. आणि महान विजय तोच, जो प्रतिस्पर्ध्याचाही सन्मान राखतो. म्हणून या विश्वचषकाची नोंद केवळ स्पेनच्या दुसऱ्या जेतेपदासाठी होणार नाही; ती होईल फुटबॉलने पुन्हा एकदा जगाला शिकवलेल्या त्या अमर धड्यासाठी तो म्हणजे, एक व्यक्ती तेजस्वी असू शकते, पण इतिहास घडवतो तो संघ!