महाराष्ट्रातील दुग्ध उद्योग

आयएमएआरसी ग्रुपच्या “महाराष्ट्रातील दुग्ध उद्योग: बाजारपेठेचा आकार, वाढ, किंमती, विभाग, सहकारी संस्था, खाजगी डेअरी, खरेदी आणि वितरण 2026-2034” या शीर्षकाच्या ताज्या अहवालात महाराष्ट्रातील दुग्ध बाजारपेठेचे सखोल विश्लेषण सादर केले आहे. महाराष्ट्रातील दूध उत्पादनात प्रामुख्याने गायीचे दूध आणि म्हशीच्या दुधाचा समावेश होतो. अहवालानुसार, 2025 मध्ये महाराष्ट्रातील दुग्ध बाजारपेठेचा आकार 2,557.1 अब्ज रुपये इतका पोहोचला आहे. 2034 मधील बाजारपेठेचा अंदाज 7,644.9 अब्ज भारतीय रुपये इतका असून बाजार वाढीचा दर (2026-2034) 12.55 टक्के आहे.

उत्पादनाच्या प्रकाराच्या आधारावर, महाराष्ट्रातील दुग्ध बाजारपेठेचे 18 प्रमुख उत्पादन विभागांमध्ये वर्गीकरण केले आहे: द्रव दूध, तूप, दही, पनीर, आईक्रीम, टेबल बटर, स्किम्ड मिल्क पावडर, गोठवलेले/फ्लेवर्ड दही, ताजी मलई, लस्सी, ताक, चीज, फ्लेवर्ड दूध, यूएचटी दूध, दुग्धजन्य पांढरे करणारे गोड घट्ट दूध, बाळाचे अन्न आणि माल्ट आधारित पेये. सध्या, महाराष्ट्रात द्रव दूध हा सर्वात मोठा उत्पादन विभाग असून, त्याचा बाजारपेठेतील बहुतांश वाटा आहे. सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या काही विभागांमध्ये गोठवलेले/सुगंधी दही, चीज, यूएचटी दूध, प्रोबायोटिक दुग्धपेये आणि सुगंधी दूध यांचा समावेश आहे. काही प्रमुख कंपन्यांमध्ये अमूल (गुजरात सहकारी दूध विपणन महासंघ लि.), गोकुळ (कोल्हापूर जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघ लि.), वारणा (श्री वारणा सहकारी दूध उत्पादक संघ लि.), मदर डेअरी आणि चितळे डेअरी यांचा समावेश आहे. प्रत्येकी सुमारे 12 लिटर दूध देणाऱ्या 20 गायींपासून, एकूण दूध दररोज 240 लिटर मिळते. प्रति लिटर रु.40 दराने, दैनंदिन उत्पन्न सुमारे रु.9,600 आहे. मासिक उत्पन्न अंदाजे रु.2,88,000 आहे. सुमारे रु.2,00,000 खर्च वजा केल्यावर, अपेक्षित नफा दरमहा रु.80,000 ते रु.90,000 असू शकतो. सध्या, एकूण बाजारपेठेतील बहुतांश वाटा द्रव दुधाचा आहे.

2025 मध्ये भारतातील दह्याच्या बाजारपेठेचे मूल्य 2,001.6 अब्ज रुपये होते. भविष्याचा विचार करता, आयएमएआरसी ग्रुपच्या अंदाजानुसार ही बाजारपेठ 2034 पर्यंत 5,730.8 अब्ज रुपयांपर्यंत पोहोचेल, जी 2026-2034 दरम्यान 12.03 टक्केचा सीएजीआर दर्शवेल. वाढती आरोग्य जागरूकता, दुग्धजन्य पदार्थांचा वाढता वापर आणि प्रोबायोटिक-समृद्ध पदार्थांच्या लोकप्रियतेमुळे या बाजारपेठेत स्थिर वाढ दिसून येत आहे. ग्राहकांच्या बदलत्या आवडीनिवडी आणि आहाराच्या प्रवृत्तीनुसार तयार केलेल्या विविध स्वादांच्या दह्यातील आणि पोषक तत्वांनी युक्त प्रकारांमधील नवनवीन शोधांमुळे या वाढीला आणखी चालना मिळत आहे. फेब्रुवारी 2025 मध्ये, अमूलने कोलकाता येथे जगातील सर्वात मोठा दही निर्मिती प्रकल्प उभारण्यासाठी 600 कोटी रुपयांची गुंतवणूक करण्याची योजना जाहीर केली. दररोज 10 लाख किलो उत्पादन क्षमता असलेला हा प्रकल्प दुग्धजन्य पदार्थांची वाढती स्थानिक मागणी पूर्ण करण्याच्या आणि पश्चिम बंगालमधील दुग्ध सहकारी चळवळीला बळकटी देण्याच्या उद्देशाने उभारला जात आहे. नोव्हेंबर 2024 मध्ये, कर्नाटक मिल्क फेडरेशनने उत्तर भारतातील दुग्धजन्य पदार्थांच्या बाजारपेठेत अमूलशी स्पर्धा करण्याच्या उद्देशाने दिल्लीमध्ये ‘नंदिनी’ दूध आणि दही उत्पादने सुरू करण्याची योजना जाहीर केली. कर्नाटक मिल्क फेडरेशनने पुरवठा व्यवस्थेसाठी (लॉजिस्टिक्स) यशस्वीपणे प्रायोगिक चाचण्या पूर्ण केल्या आहेत आणि तसेच बेंगळूरूमध्ये इडली व डोसा बॅटर (पीठ) बाजारात आणले आहे. जानेवारी 2023 मध्ये, हेरिटेज फूड्सने ‘ग्लुकोशक्ती’ हे उत्पादन बाजारात आणण्याची घोषणा केली; हे ‘व्हे’ वर आधारित संत्र्याच्या चवीचे एनर्जी ड्रिंक असून त्यात ग्लुकोज आणि आवश्यक खनिजे मिसळलेली आहेत व त्याची किंमत 10 रुपये आहे. यासोबतच, त्यांनी ‘क्रीमिलीशियस कर्ड’ हे दही देखील सादर केले आहे. ही उत्पादने आता भारतातील अनेक राज्यांमध्ये उपलब्ध आहेत.

राष्ट्रीय पनीर उद्योगाचा आकार एकूण देशांतर्गत दुग्ध क्षेत्रातील 13-14 टक्के वाढीमुळे आणि अंदाजे 14.2 टक्के सीएजीआरने वाढण्याचा अंदाज आहे. भारतीय पनीर बाजाराचे मूल्य 727 अब्ज रुपयांपेक्षा जास्त आहे. फ्रोजन डेझर्टच्या व्याप्तीनुसार, जागतिक आईक्रीम बाजाराचे मूल्य 2026 मध्ये 105.6 अब्ज डॉलर ते 159.9 अब्ज डॉलर दरम्यान असेल आणि पुढील दशकात ते 2.9 टक्के ते 7.5 टक्केच्या चक्रवाढ वार्षिक वाढ दराने वाढण्याचा अंदाज आहे. 2025 मध्ये भारतातील आईक्रीम बाजाराचे मूल्य 312.76 अब्ज रुपये होते आणि 2026 मध्ये ते 362.9 अब्ज रुपयांपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. 2026 ते 2034 या कालावधीत 16.03 टक्केच्या चक्रवाढ वार्षिक वाढीचा दर नोंदवत, हा बाजार 2034 पर्यंत 1,192.40 अब्ज रुपयांपर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे. ‘इम्पल्स’ (तात्काळ खरेदी केल्या जाणाऱ्या) आईक्रीमचा प्रकार आघाडीवर होता आणि 2025 मध्ये बाजारातील त्याचा हिस्सा 59.62 टक्के इतका होता. चॉकलेट हा सर्वात लोकप्रिय फ्लेव्हर (चव) प्रकार ठरला असून, 2025 मध्ये बाजारातील त्याचा हिस्सा 31.05 टक्के होता. महाराष्ट्राचा बाजारातील हिस्सा सर्वाधिक होता; 2025 मध्ये भारतीय आईक्रीम बाजारपेठेत राज्याचा वाटा 12 टक्के इतका होता. अंदाज वर्तवलेल्या कालावधीत आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा या राज्यांमधील बाजारपेठा सर्वात वेगाने वाढण्याची अपेक्षा आहे. हातात उपलब्ध असलेल्या उत्पन्नात (डिस्पोजेबल इन्कम) झालेली वाढ, शहरीकरण आणि ग्राहकांच्या बदलत्या जीवनशैलीमुळे संपूर्ण भारतात आईक्रीमची मागणी वाढत आहे.

‘क्विक-कॉमर्स’ प्लॅटफॉर्मचा जलद विस्तार खरेदीच्या पद्धतींमध्ये बदल घडवून आणत आहे; यामुळे जलद वितरण शक्य होत आहे आणि ‘इम्पल्स’ खरेदी (तात्काळ खरेदी) वाढीस लागत आहे. कोल्ड-चेन पायाभूत सुविधा आणि संघटित किरकोळ विक्री जाळ्यांमधील (ऑर्गनाइज्ड रिटेल नेटवर्क्स) गुंतवणुकीमुळे टियर-2 आणि टियर-3 शहरांमध्ये उत्पादनांची उपलब्धता वाढत आहे. वनस्पती-आधारित (प्लांट-बेस्ड), कमी साखर असलेले आणि आरोग्यावर लक्ष केंद्रित करणारे आईक्रीम प्रकार आरोग्य-सजग ग्राहकांमध्ये लोकप्रिय होत आहेत, ज्यामुळे उत्पादकांसाठी वाढीच्या नवीन संधी निर्माण होत आहेत. अमूल, हिंदुस्थान युनिलिव्हर लिमिटेड, वाडीलाल इंडस्ट्रीज लिमिटेड, मदर डेअरी आणि क्रीमबेल यांसारख्या प्रमुख कंपन्या उत्पादन क्षमता वाढवणे, प्रीमियम उत्पादनांवर भर देणे, उत्पादनांमध्ये नाविन्य आणणे आणि टियर-2 व टियर-3 शहरांमध्ये अधिक खोलवर पोहोचणे यांद्वारे स्पर्धेत आघाडी घेत आहेत.

भारतीय तुपाच्या बाजारपेठेचा आकारही लक्षणीयरीत्या विस्तारत आहे. हे क्षेत्र 2034 पर्यंत 11.77 टक्केच्या चक्रवाढ वार्षिक वाढ दराने वाढून 58.03 ट्रिलियन भारतीय रुपयांपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. या बाजारपेठेचे मुख्य वैशिष्ट्या म्हणजे गायीच्या आणि देशी म्हशीच्या तुपाला असलेली प्रचंड मागणी. बेकरी, मिठाई आणि खाद्यसेवा क्षेत्रांमधील वाढत्या मागणीमुळे, 2026 ते 2034 या काळात जागतिक स्तरावर लोण्याचा वापर दरवर्षी 10 ते 12 दशलक्ष टन राहण्याचा अंदाज आहे. टेबल बटर, तूप किंवा औद्योगिक चरबी यांचा समावेश केला जातो की नाही यावर अवलंबून, 2034 पर्यंत अंदाजे 63 अब्ज डॉलर ते 114 अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. 2026 ते 2034 दरम्यान बाजारपेठ 3.2 टक्के ते 7.6 टक्केच्या चक्रवाढ वार्षिक वाढ दराने विस्तारण्याची अपेक्षा आहे. ऑरगॅनिक आणि गवतावर पोसलेल्या जनावरांच्या दुधापासून बनवलेल्या बटरमध्ये सर्वात जलद वाढ दिसून येत आहे, ज्यामध्ये प्रीमियम विभाग 11.28 टक्केच्या सीएजीआरने विस्तारत आहे.

डॉ. वसंतराव जुगळे