विद्यार्थ्यांना ज्ञानसंपन्न करण्याचे आजच्या शिक्षकांसमोर आव्हान

जून महिना सुरु झाला आहे. नव्या शैक्षणिक वर्षाची सुरुवातही मोठ्या उत्साहात आणि जोमाने झाली आहे. विद्यार्थी, शिक्षक आणि पालक यांच्या एकमेकांकडून अपेक्षाही खूप वाढल्या आहेत. आजचा विद्यार्थी सुदैवी आहे. इंटरनेट आणि आधुनिक साधनांद्वारे तो माहितीसंपन्न होऊ शकतो. आजच्या आणि कालच्या विद्यार्थ्यांतील महत्त्वाचा फरक आहे तो हा! माहितीची साधने जशी विद्यार्थ्यांना उपलब्ध आहेत, तशीच ती शिक्षकांनाही. त्यामुळे शिक्षकांनीही त्यांचा वापर करणे गरजेचे ठरते.

आजच्या विद्यार्थ्याची चर्चा करताना आजच्या शिक्षकाचीही चर्चा म्हणूनच आवश्यक ठरते. प्रत्येक विद्यार्थी सर्वोत्तम कसे शिकतो याचा आदर करून, शिकण्याच्या विविध शैलींचा स्वीकार केल्याने विद्यार्थ्यांना प्रगती करण्यास मदत होते. कोणतेही दोन विद्यार्थी एकाच पद्धतीने शिकत नाहीत. दृकश्राव्य, ध्वनी, हालचाल किंवा वाचन आणि लेखनाच्या माध्यमातून असो, प्रत्येक मुलाची शिकण्याची विशिष्ट शैली ते माहितीशी कसा संवाद साधतात आणि ती कशी आत्मसात करतात हे ठरवते. शिकण्याच्या पद्धती समजून घेतल्याने विद्यार्थ्यांना केवळ उत्कृष्ट कामगिरी करण्यास मदत होत नाही, तर एक अधिक पोषक शैक्षणिक वातावरणही निर्माण होते, जे वैयक्तिक क्षमतांना वाव देते आणि सन्मान व परस्पर फायद्यावर आधारित शैक्षणिक वातावरण तयार करते. शिक्षणातील नवोन्मेषामुळे प्रमाणित पद्धतींच्या पलीकडे जाऊन वैयक्तिकृत शिक्षणाचा स्वीकार केला जात आहे, ज्यामुळे हे शक्य होत आहे. शाळा प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या सामर्थ्यानुसार जुळवून घेऊ शकतात आणि त्यांच्यात अधिक सखोल सहभाग घेऊ शकतात. दृकश्राव्य, श्रवण, शारीरिक हालचाली किंवा वाचन/लेखन यांसारख्या विविध शिक्षण पद्धतींना ओळखणे आणि त्यांच्याशी जुळवून घेणे, हे विद्यार्थ्यांची सुप्त क्षमता विकसित करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.

शिकण्याच्या शैली म्हणजे व्यक्ती माहिती ज्या विविध मार्गांनी आत्मसात करतात, त्या पद्धती. लोकांना अनेकदा मिश्र पद्धतींचा फायदा होत असला तरी, आपली प्रमुख शैली ओळखल्याने अधिक आकर्षक आणि वैयक्तिकृत शिकण्याचा अनुभव मिळून विद्यार्थी अधिक चांगला घडतो. दृश्यात्मक शिक्षण घेणारे विद्यार्थी प्रतिमा आणि अवकाशीय आकलनाच्या माध्यमातून माहितीवर प्रक्रिया करतात. ऐकून शिकणारे विद्यार्थी मौखिक साहित्य आणि चर्चेमुळे अधिक प्रगल्भ होतात. प्रत्यक्ष कृती आणि शारीरिक हालचालींद्वारे शिकणारे उत्कृष्ट कामगिरी करतात. वाचन/लेखन शिकणाऱ्यांना लिखित साहित्य आणि पाठ्या-आधारित सूचनांसह काम करणे अधिक पसंत असते. या शैली ओळखल्याने शैक्षणिक नवोपक्रम आणि वैयक्तिकृत शिक्षणास पोषक वातावरण निर्माण करण्यास मदत होते. म्हणजेच कठोर मानकीकरणाकडून वैयक्तिक विकासाच्या मार्गांकडे होणारा बदल. विविध शिक्षण शैलींचा स्वीकार करणे हे एका सखोल समजाचे द्योतक आहे, जे प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या वेगळेपणाचा आदर करते आणि जेव्हा मार्गदर्शन वैयक्तिकृत केले जाते, तेव्हा विद्यार्थ्यांना प्रगती करण्यास वाव देते.

विद्यार्थ्यांमध्ये प्रश्न विचारण्याची क्षमता जोपासणे, त्यांना आयुष्यभर शिकत राहण्यासाठी मूलभूत आहे. तुमचा वर्ग प्रश्न विचारण्यास आणि तर्क करण्यास कितपत प्रोत्साहन देतो? ते विद्यार्थ्यांसाठी असलेल्या विविध शैक्षणिक प्रश्नांपुरतेच मर्यादित आहेत का? तुम्ही विद्यार्थ्यांकडून अपेक्षित उत्तराची अपेक्षा करता, की तुम्हाला प्रश्न विचारण्यासाठी त्यांची उत्सुकता जागृत करण्याचा प्रयत्न करता? वर्गात प्रश्न विचारण्याची पद्धत बदलल्यास तुमचा वर्ग चर्चा आणि वादविवादांचे केंद्र बनेल. या सर्वामुळे, विद्यार्थ्यांना तयार उत्तरे मिळण्याऐवजी स्वत:हून गोष्टींचा शोध घेण्याची इच्छा निर्माण होईल. हीच वृत्ती आयुष्यभर शिकत राहण्याचा कणा आहे. आजचे डिजिटल युग हे नेटवर्क्स आणि संपर्कांवर आधारित आहे. संपर्कांमुळे ज्ञानातही वाढ होते. विद्यार्थ्यांना आजच्या परस्परांशी जोडलेल्या जागतिक खेड्याचा भाग बनण्यासाठी, आपल्याला योग्य सहयोगी शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्याची गरज आहे. चौकशी-आधारित शिक्षण, अभिकल्प-आधारित शिक्षण आणि प्रकल्प-आधारित शिक्षण या अशा शिक्षणपद्धती आहेत, ज्या अस्सल आणि वास्तविक जगातील आव्हाने सोडवण्यावर भर देतात. वास्तविक जगातील समस्या सोडवण्यात गुंतलेले विद्यार्थी केवळ विषयच शिकत नाहीत, तर शिकलेल्या विषयाचा उपयोग कसा करायचा हे देखील शिकतात. अशा विद्यार्थी-केंद्रित शिक्षणपद्धतींमुळे आपले विद्यार्थी कोणत्याही क्षेत्रात समस्या-निवारक बनण्यासाठी अधिक चांगल्याप्रकारे तयार होतात.

आजचे विद्यार्थी टेक्नोसॅव्ही आहेत. स्मार्ट आहेत. नवनवीन मोबाइल फोन सहजतेनं हाताळतात. कम्प्युटरच्या ‘की बोर्ड’वर त्यांची बोटं चपळतेनं फिरतात. ‘गूगल’वरून रेफरन्सेस चटकन शोधतात. पूर्वी काही माहिती मिळवायची असेल, तर लायब्ररीत जावं लागायचं. आता हीच माहिती ‘गूगल’वर लगेचच मिळत असल्यानं आजच्या विद्यार्थ्यांना शिकवताना निव्वळ माहिती देऊन चालत नाही. माहितीच्या पलीकडे जाऊन शिकविण्याची खरी गरज आहे. माहिती आणि ज्ञान यांच्यातील फरकही जाणून घेण्याची गरज आहे. माहितीलाच ज्ञान समजण्याची गल्लत अनेकदा केली जाते. या दोहोंत मोठा फरक आहे. माहिती स्थितिशील असते, तर ज्ञान गतिमान. ज्ञानात विचार असतो, विवेक असतो आणि माहितीचा वापर करण्याची कला असते. माहिती आता सहजगत्या उपलब्ध आहे; परंतु ज्ञान मिळवावेच लागते, त्याची संपादणूक करावी लागते. टीव्ही, इतर प्रसिद्धी माध्यमे, मोबाइल फोन, सोशल मीडिया आदींमुळे आजच्या विद्यार्थ्यांचे विश्व विस्तारत आहे. त्याला मिळत असलेले ‘एक्स्पोजर’ वाढत आहे. माहितीचा साठा तर खुला झाला आहेच; परंतु मत-मतांतरे, चर्चा-वाद यांचे व्यासपीठही खुले झाले आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांची काही मतेही तयार होत आहेत. आपली मते योग्य आहेत की अयोग्य यांची कदाचित त्यांना कल्पनाही नसावी.

प्रा. डॉ. गिरीश नाईक