तीव्र उन्हाळा, वाढत्या तापमानाचा फटका

देशभरात उन्हाचा तडाखा वाढलाय. अनेक जिह्यांमध्ये कमाल तापमानाने 45 अंशांचा टप्पा पार केलाय. काही तज्ञांच्या मते, ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे उन्हाळ्यातील तापमान आणखी वाढणार असून तापमान कमी होण्याचे कोणतेही संकेत नाहीत. ‘हवामान बदल’ आणि ‘तापमान वाढ’ हे शब्द आता या देशात प्रत्येकाच्या तोंडी आहेत. सन दोन हजारपासून सर्व युरोपीय देश हा विषय आपल्या क्षमतेनुसार सोडवायचा प्रयत्न करीत आहेत. त्यासाठी आंतरराष्ट्रीय संमेलने, परिषदा नित्यनेमाने होत आहेत पण असे असले तरी सामान्य माणूस, शेतकरी या बदलाचा आणि त्यामुळे झालेल्या नुकसानीचा फटका झेलत आहे. आंतरराष्ट्रीय जलतज्ञ डॉ. राजेंद्र सिंहजी यांनी अतिशय सोप्या भाषेत विषद केलं आहे. ते म्हणतात, ‘धरती को बुखार आया है, मोसम का मिजाज बिघड गया है’ हे त्याचं विश्लेषण शेतकऱ्यांच्या भावना योग्य शब्दात परिस्थितीचे स्वरूप प्रकट करतात. भारतीय उपखंड आणि मोसमी वारे यांचे नाते गेली शंभर वर्षे भूगोल आणि सामान्य विज्ञान या विषयाच्या माध्यमातून आपणास शिकविले गेले आहे पण हे केवळ पुस्तकी ज्ञान या स्वरूपातच राहिले. हवामान बदल आणि तापमान वाढ  याबाबत खूपच अनभिज्ञता दिसून येते.

मागील 26 वर्षांत भारतात ऊष्णतेची तीव्रता वाढली आहे. हवामान बदलामुळे सध्या होणाऱ्या तीव्र उष्णतेच्या लाटांमुळे, उत्तर-पश्चिम आणि मध्य भारताच्या काही भागात जास्त तापमानामुळे प्रत्येकी 1 लाख लोकांमागे 24 लोकांच्या मृत्यूंचे प्रमाण उष्णतेच्या लाटेमुळे गेल्या तीन वर्षात सातत्याने दिसून आले आहे. गेल्या 26 वर्षांत जागतिक तापमानवाढीमुळे उष्णतेच्या प्रमाणात 1.5 पट वाढ झाली आहे. पश्चिम भारताचा भाग, दक्षिण-पूर्वेचा किनारा आणि गंगेच्या पठारावरचा भाग ही काही अशी क्षेत्रे आहेत जी उष्णतेच्या लाटेमुळे लोकांवर होणाऱ्या आरोग्य परिणामांच्या दृष्टीने सर्वाधिक धोका असलेली आहेत. अलीकडील संशोधन असेही सांगते की तीव्र उष्णतेमुळे होणारे मृत्यू देखील देशात वाढण्याची शक्यता आहे. मार्चमध्ये, एका जागतिक अहवालाने भाकीत केले की सध्याच्या हवामान बदलामुळे झालेल्या तापमानवाढीच्या पातळीवर, उत्तर-पश्चिम आणि मध्य भारतातील काही भागात 1 लाख लोकांमध्ये प्रत्येकी 34 मृत्यू होऊ शकतात.

भारतीय हवामान विज्ञान विभाग उष्णतेच्या लाटा या त्या क्षेत्रातील असामान्य उच्च तापमानाच्या काळात घडणाऱ्या काळाचे वर्णन करतो जे त्या वेळच्या सामान्य अपेक्षेपेक्षा जास्त असते. जर जास्तीत जास्त तापमान 45 डिग्री सेल्सिअसपेक्षा जास्त गेले तर त्या क्षेत्रात उष्णतेची लाट होईल असे म्हटले जाते, किंवा तापमान सामान्यपेक्षा 4.5 ते 6.4 डिग्री सेल्सिअस वाढल्यास. गंभीर उष्णतेची लाट तेव्हा होते असे म्हटले जाते जेव्हा जास्तीत जास्त तापमान 47 डिग्री सेल्सिअस पार करते किंवा सामान्य पातळ्यांपेक्षा 6.4 डिग्री सेल्सिअस किंवा त्याहून अधिक वाढ होते. दररोजच्या जास्तीत जास्त तापमानातील ट्रेंड वर्षानुवर्षे बदलांचे मूल्यांकन करण्याचा एक मार्ग आहे. पुण्यातील भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामान संशोधन संस्था आणि हैदराबादमधील राष्ट्रीय रिमोट सेन्सिंग केंद्रातील शास्त्रज्ञांच्या संघाने 1981 ते 2020 पर्यंत भारतातील दोन सर्वात गरम महिन्यांपैकी एप्रिल आणि मे  महिन्यात दररोजचे जास्तीत जास्त तापमान अभ्यासले. त्यांना आढळले की 2000 पर्यंत सरासरी दैनिक कमाल तापमान सुमारे 0.5 ने डिग्री सेल्सिअसने वाढले आहे आणि 2020 पर्यंत सुमारे 1.0डिग्री सेल्सिअसने वाढले आहे, जे मानव-निर्मित उष्णतेमुळे उदाहरणार्थ, जीवाश्म इंधनांचा वापर ज्यामुळे कार्बन उत्सर्जन वातावरणात सोडले जाते जे नंतर हरितगृह वायू तयार करते. ज्यामुळे जागतिक पातळीवर तापमान वाढते आहे. भारताच्या उत्तर-पश्चिम आणि मध्य भागात तसेच आंध्र प्रदेशाच्या किनाऱ्यावर सर्वात महत्त्वपूर्ण वाढ झाली आहे.

उष्णतेच्या लाटांचा कालावधी देखील वाढला आहे. भारताचे काही भाग जसे की मध्य आणि पूर्व भारत आणि किनारी आंध्र प्रदेश 1981 ते 2000 दरम्यान प्रतिवर्ष 2.5 ते 4 दिवस उष्णतेच्या लाटा अनुभवत होते. परंतु 2001 ते 2020 दरम्यान, हा कालावधी 46 दिवसांपर्यंत वाढला आहे आणि हे अधिक भागांमध्येही वाढले आहे: उत्तर, पश्चिम, दक्षिण-मध्य, मध्य-पूर्वीय आणि द्वीपकल्पीय भारत. हे या प्रदेशाच्या अतितीव्र उष्णतेसाठी वाढत्या असुरक्षेचे प्रतिबिंब दर्शवते. याशिवाय, हे सूचित करते की सततच्या जागतिक तापमानवाढीखाली हे भाग आणखी उष्णतेच्या लाटा दिवसांची वाढ अनुभवतील. सध्याच्या जागतिक तापमानवाढीच्या परिस्थितीत, भारताची मध्य पठारे, आग्नेय किनारा, पश्चिम भारताचे काही भाग, गंगेच्या पश्चिम बंगाल आणि मध्य इंडो-गंगेच्या पठारी क्षेत्रातील काही भाग आरोग्य परिणामांच्या दृष्टीने सर्वात जास्त धोका असलेले मानले जातात. राजस्थानमधील करणपूरमध्ये तापमानामुळे होणाऱ्या मृत्यूंच्या संख्येत सर्वात मोठी वाढ होऊ शकते. सामान्यत:, जे भाग सर्वात नकारात्मक परिणामांनी प्रभावित होण्याची शक्यता आहे उदा., तापमान-संबंधित मृत्यू दरात सर्वात मोठी वाढ, ते भाग आधीच सर्वात उष्ण असतात आणि जिथे अतितीव्र तापमान घडण्याची शक्यता आहे, उदा., पंजाब, पश्चिम राजस्थान. आशियातील 95 शहरांमध्ये तापमानाशी संबंधित मृत्यूदरात दर 1 लाख लोकांपैकी किमान 10 मृत्यू वाढ होईल. या शहरांपैकी 56 चीनमध्ये आहेत. पंजाबचे दुसरे सर्वात मोठे शहर अमृतसर या यादीत आहे. अभ्यासातून असे आढळले की, ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे अत्याधिक उष्णतेच्या लाटांची वारंवारिता, कालावधी आणि व्याप्ती वाढली आहे.

प्रा. डॉ. गिरीश नाईक