संकटामागून संकटं!

हिमालय शांत दिसतो; पण त्याच्या कुशीतला निसर्ग अस्वस्थ आहे. डोंगर कोसळत आहेत, नद्या रौद्ररूप धारण करीत आहेत, भूस्खलनाचे प्रमाण वाढत आहे आणि पाण्याला अडवणारे नैसर्गिक बंधारे कधी मृत्यूचे सापळे बनतील, याचा नेम नाही. तिबेट-नेपाळ सीमेवरील अलीकडच्या घटनांनी या अस्वस्थतेची पुन्हा एकदा जाणीव करून दिली आहे. एक संकट ओसरते न ओसरते तोच दुसरे संकट दारात उभे ठाकते आहे. आणि या संकटांच्या मालिकेत निसर्गापेक्षा मानवी निष्काळजीपणाची किंमत अधिक भयावह ठरू शकते. 26 ऑगस्टला तिबेट-नेपाळ सीमेवर आलेल्या पुरानंतर नदीच्या प्रवाहात प्रचंड ढिगारा साचला. त्यातून नैसर्गिक बंधारा तयार झाला आणि त्यामागे वेगाने पाणी साचत जाऊन तलाव तयार झाला. सुरुवातीला या तलावातून पाणी हळूहळू बाहेर पडत असल्याने धोका कमी झाल्याचे मानले गेले. बचावकार्य थांबवून परिस्थितीवर लक्ष ठेवण्यात आले. मात्र आता पाणी बाहेर पडणे थांबले आहे. म्हणजे धोका संपलेला नाही; उलट धोका नव्या स्वरूपात वाढला आहे. नैसर्गिक तलावाला धरणासारखी अभियांत्रिकी सुरक्षा नसते. त्याची भिंत दगड, माती, बर्फ आणि ढिगाऱ्यांनी तयार झालेली असते. ती कधी आणि किती दाब सहन करेल, याची खात्री देता येत नाही. तलाव फुटला तर त्यामागे साचलेले पाणी काही मिनिटांत प्रचंड वेगाने खाली झेपावू शकते. नदीचा प्रवाह बदलू शकतो, पूल वाहून जाऊ शकतात, रस्ते तुटू शकतात आणि नदीकाठची गावे अक्षरश: पाण्याखाली जाऊ शकतात. त्यामुळे सध्या सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न आहे तो हा तलाव फुटणार की नाही, एवढाच नाही; फुटला तर त्यासाठी खाली राहणाऱ्या लोकांना किती वेळ मिळणार? चीनच्या सरकारी माध्यमांनी तलावाच्या परिसरात सीसीटीव्ही कॅमेरे बसवण्याची माहिती दिली आहे. ही खबरदारी स्वागतार्ह आहे. पण आधुनिक तंत्रज्ञानाचा खरा उपयोग तेव्हाच होतो, जेव्हा त्यातून मिळालेली माहिती वेळेत आणि प्रभावीपणे नागरिकांपर्यंत पोहोचते. कॅमेरे तलावाचे चित्र दाखवू शकतात; परंतु संकटाच्या वेळी लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्याची यंत्रणा तयार आहे का, हा मूलभूत प्रश्न आहे. नेपाळमध्ये तर परिस्थिती अधिकच गंभीर आहे. एका बाजूला पुरात आणि भूस्खलनात बेपत्ता झालेल्यांचा शोध सुरू आहे, तर दुसऱ्या बाजूला नव्या पुराची टांगती तलवार आहे. बचाव पथकांनी एका संकटातून लोकांना बाहेर काढायचे आणि त्याच वेळी स्वत:च दुसऱ्या संकटात अडकू नये, याची काळजी घ्यायची ही किती मोठी शोकांतिका आहे! या संकटाची सावली भारतावरही आहे. गंडक नदीचा प्रवाह वेगवान झाला असून नेपाळमधून वाहून आलेले पाणी भारताच्या दिशेने सरकत आहे. कुशीनगरमध्ये तीन मृतदेह सापडल्याची माहिती समोर आली आहे. आणखी मृतदेह नदीच्या प्रवाहातून भारतात येण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. एखाद्या आपत्तीचे मोजमाप केवळ पाण्याच्या पातळीने होत नाही; नदीबरोबर वाहून येणाऱ्या प्रत्येक अनोळखी मृतदेहामागे एका कुटुंबाची उद्ध्वस्त झालेली दुनिया असते. म्हणूनच हा प्रश्न केवळ नेपाळ किंवा चीनचा नाही. हिमालयाच्या वरच्या भागात घडणारी प्रत्येक मोठी नैसर्गिक घटना भारतासाठी संभाव्य इशारा आहे. नद्या सीमारेषा पाहत नाहीत. पाण्याला पासपोर्ट लागत नाही. त्यामुळे आपत्ती व्यवस्थापनाच्या यंत्रणांनीही सीमारेषांच्या चौकटीत अडकून राहता कामा नये. याहून गंभीर बाब म्हणजे हवामान बदलामुळे हिमालयीन प्रदेशातील अस्थिरता वाढत असल्याची चिंता सातत्याने व्यक्त होत आहे. अतिवृष्टीच्या घटना, ढगफुटी, भूस्खलन आणि हिमनद्यांशी संबंधित बदल यांचा परिणाम एकमेकांवर होतो. एखाद्या ठिकाणी झालेली अतिवृष्टी काही तासांत दुसऱ्या देशातील नदीपात्रात संकट निर्माण करू शकते. त्यामुळे पारंपरिक पूरनियंत्रणाच्या पद्धतींपेक्षा पूर्वसूचना आणि पूर्वतयारीवर आधारित आपत्ती व्यवस्थापन ही काळाची गरज आहे. भारताने नेपाळ आणि चीनच्या सीमावर्ती भागातील नदीप्रवाह, जलपातळी आणि नैसर्गिक तलावांचे उपग्रह व रडारच्या माध्यमातून सातत्याने निरीक्षण केले पाहिजे. संभाव्य धोक्याची माहिती मिळताच ती स्थानिक प्रशासनापर्यंत आणि तेथून नागरिकांपर्यंत पोहोचली पाहिजे. सायरन, मोबाईल अलर्ट, स्थानिक स्वयंसेवकांचे जाळे आणि सुरक्षित स्थलांतराचे निश्चित मार्ग या सर्वांची पूर्वतयारी आवश्यक आहे. आपत्ती आल्यानंतर मदत पोहोचवण्यापेक्षा आपत्ती येण्यापूर्वी माणूस सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. दुर्दैवाने आपली आपत्ती व्यवस्थापनाची मानसिकता अनेकदा ‘घटना घडल्यानंतर धावपळ’ अशीच राहते. पूर आला की बोटी, भूस्खलन झाले की बचाव पथके आणि जीवितहानी झाली की पंचनामे ही साखळी बदलण्याची वेळ आली आहे. निसर्गाचे संकेत मिळताना त्याकडे दुर्लक्ष करून नंतर मृतांचा आकडा मोजण्यात  शहाणपण नाही. तिबेट-नेपाळ सीमेवरील हा नैसर्गिक तलाव आज नियंत्रणात असेलही; परंतु त्याने दिलेला इशारा अत्यंत गंभीर आहे. संकट संपलेले नाही. ते फक्त पुढच्या टप्प्यात गेले आहे. हिमालय आपल्याला वारंवार सावध करीत आहे.