निमित्त काहीही असो, एक कप चहा तर हवाच!

नुकताच 21 मे रोजी जगभरात आंतरराष्ट्रीय चहा दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा झाला. आपल्याकडे चहाप्रेमी काही कमी नाहीत. निमित्त काहीही असो, चहा हा हवाच अशीच परिस्थिती आहे. भारतीयांच्या दिवसाची सुरुवात कडक चहाने होते. कामावर असतानाही ब्रेक हे निमित्त मात्र असते, तिथेही चहाचा आस्वाद घेतला जातो. ‘चाय भी इश्क जैसी है, जिसकी आदत पड गयी तो वो कभी छुटती ही नहीं’ असं गंमतीनं म्हटलं जातं. रात्री उशीरा जागायचे असेल तर चहा हाच आधार असतो.

मेमहिना हा चहा उत्पादनासाठी सर्वोत्तम काळ मानला जातो, कारण या काळात बहुतांश चहा उत्पादक देशांमध्ये चहाचा हंगाम सुरू होतो. भारताच्या प्रस्तावावरून संयुक्त राष्ट्रसंघाने 21 डिसेंबर 2019 रोजी 21 मे हा दिवस आंतरराष्ट्रीय चहा दिन म्हणून घोषित केला. चहा हा अनेकांसाठी ऊर्जा आणि आराम देणारे एक लोकप्रिय पेय आहे.

भारतात, चहा हा आपल्या दैनंदिन दिनचर्येचा भाग आहे, मग तो घरी सकाळी घेतलेला कप असो, मित्रांसोबत भेट असो किंवा रस्त्याच्या कडेला असलेल्या चहाच्या टपरीवरचा जलद ब्रेक असो. गंमत म्हणजे जवळपास नेहमीच सगळे दिवसाची सुरुवात चहानेच करतात. आपल्याकडे चहा इतका लोकप्रिय आहे की, घरात कुणी पाहुणे आले तर सर्वप्रथम त्यांना चहा देण्याची परंपरा आहे. चहा हे आदरातिथ्याचे प्रतीक आहे. हे एक असे पेय आहे जे आपल्या जीवलगांना एकत्र बांधतं. भारतात तर या लोकांना चहाप्रेमी म्हंटल जातं. खरं तर चहा हे पाण्यानंतर सर्वाधिक प्यायलं जाणारं पेय आहे. परंतु पूर्वीच्या काळी चहा हे खूप महागडं पेय असायचं. महिला चहापत्ती कपाटात कुलूपबंद करून ठेवत. भारतात लोकांना कोणत्याही वेळी आणि कोणत्याही प्रसंगी चहा हवा असतो. पाहुणे आले की त्यांचे स्वागत चहाने करण्याची पद्धत आहे. परंतु इंग्लडमध्ये पूर्वी चहापानाचा कार्यक्रम नेहमी 3 ते 6 मध्ये असायचा. रोज याचवेळी चहा प्यायला जायचा. पूर्वी चहाचं सर्वाधिक उत्पन्न चीनमध्ये घेतलं जायचं आणि यापैकी सर्वाधिक चहा ब्रिटनमध्ये निर्यात केला जायचा. युएईमध्ये चहा पिणाऱ्यांची संख्या सर्वाधिक आहे.

दरवर्षी हा दिवस त्याचे सांस्कृतिक आणि आर्थिक महत्त्व साजरा करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय चहा दिवस म्हणून साजरा केला जातो. पहिला आंतरराष्ट्रीय चहा दिवस 2005 मध्ये भारताची राजधानी नवी दिल्ली येथे साजरा करण्यात आला आणि नंतर इतर चहा उत्पादक देशांमध्ये-श्रीलंका, नेपाळ, व्हिएतनाम, इंडोनेशिया, बांगलादेश, केनिया, मलेशिया, युगांडा आणि टांझानिया येथे साजरा करण्यात आला. दहा वर्षांनंतर, भारत सरकारने 2015 मध्ये आंतरशासकीय गटाच्या माध्यमातून आंतरराष्ट्रीय चहा दिन साजरा करण्याचा प्रस्ताव मांडला. चीनमध्ये पाच हजार वर्षांपूर्वी चहाचे सेवन केले जात असल्याचे पुरावे आहेत. चिनी सम्राट शेन नुंगने प्रथम त्याची चव चाखली अशी कथा आहे. जेव्हा तो आणि त्याचे सैनिक एका झाडाखाली विश्रांती घेण्यासाठी थांबले तेव्हा काही वाऱ्याने उडणारी चहाची पाने उकळत्या पाण्याच्या भांड्यात पडली, जी नंतर विरघळली आणि त्याच्या स्वादाने सम्राट मोहित झाला. चहामिश्रीत पाणी प्यायलेला सम्राट चहाच्या सुगंध आणि चवीने मोहित होऊन गेला. त्यास हे पेय ताजेतवाने आणि उत्साहवर्धक वाटले. सुरुवातीला त्याच्या औषधी गुणधर्मांसाठी मूल्यवान असल्याने, चहा हळूहळू चिनी समारंभ आणि दैनंदिन जीवनाचा एक प्रमुख घटक बनला. आज चहा जगातील सर्वात जास्त सेवन केले जाणारे पेय बनले. 2737 ई.स. पूर्व चीनमध्ये चहाचा प्रथम शोध लागला. तथापि, रोजच्या वापरात येण्यापूर्वी चहा हा धार्मिक विधींचा प्रतीकात्मक भाग होता. जागतिक व्यापार मार्गांचा विस्तार होत असताना, चहाचा प्रभाव संपूर्ण आशिया आणि अखेर युरोपमध्ये पसरला. 17 व्या शतकात, युरोपियन व्यापाऱ्यांनी पश्चिमेकडे चहा आणला, जिथे उच्चभ्रू लोकांमध्ये त्याची लोकप्रियता लवकर वाढली. आज ते आशियाई संस्कृतीतील प्रमुख पेय म्हणून उदयास आले आहे. चीनच्या चहा उत्पादनाच्या मत्तेदारीला आव्हान देण्यासाठी ब्रिटीशांनी 1824 मध्ये पहिल्यांदा भारतात चहाची लागवड सुरू केली आणि तेव्हापासून ते दार्जिलिंग, निलगिरी आणि आसाममध्ये मोठ्या प्रमाणावर घेतले जात आहे. आज भारतात 13.90 लाख टन चहाचे उत्पादन होते. चहा हा केवळ दिलासा देणारे पेय नाही तर आरोग्य फायद्यांनीही भरलेले  आहे. हे पॉलीफेनॉल सारख्या अँटीऑक्सिडंट्सने समृद्ध आहे, जे हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी आरोग्य सुधारण्यास मदत करू शकते, चयापचय वाढवते, जुन्या आजारांचा धोका कमी करते. सर्व खंडांमध्ये, चहा आदरातिथ्य, आदर आणि सामाजिक संबंध दर्शवितो. ब्रिटिशांचा दुपारचा चहा असो, जपानी चानोयू असो किंवा भारतातील रस्त्याच्या कडेला असलेल्या चहाचे स्टॉल असो, चहा परंपरा आणि संस्कृतीत खोलवर रुजलेला आहे. हे विधी केवळ पेयाच्या बहुमुखी प्रतिबिंबित करत नाहीत तर लोकांना एकत्र आणण्याची त्याची शक्ती देखील दर्शवतात. चहा हे केवळ या देशांमध्ये लोकप्रिय पेय नाही तर अनेक समाजातील सामाजिक चालीरीती, समारंभ आणि आदरातिथ्य यामध्येही महत्त्वाची भूमिका बजावते. चहा उद्योग हा जगभरातील लाखो लोकांच्या उपजीविकेचा प्रमुख स्त्राsत आहे, विशेषत: चहा उत्पादक भागात. आंतरराष्ट्रीय चहा दिन म्हणजे चहा क्षेत्राचे आर्थिक मूल्य ओळखणे आणि शाश्वत चहा उत्पादन आणि न्याय्य व्यापार पद्धतींना प्रोत्साहन देणे हे उद्दिष्ट आहे.

आसाममधील चहा संपूर्ण जगभरात फार प्रसिद्ध मानला जातो. भारतासोबत चहा उत्पादन करणाऱ्या प्रमुख देशांच्या यादीत चीन, केनिया, श्रीलंका इत्यादी चहा उत्पादन करणाऱ्या देशांचा समावेश होतो. आपल्या भारत देशात चहाचे उत्पादन नुसते घेतलेच जात नाही तर स्थानिक पातळीवर त्या चहाचे सेवनदेखील करण्यात येते. भारत देश जेवढे चहाचे उत्पादन करतो त्याच्या 75 टक्के इतके चहाचे सेवन देशातच केले जाते.

प्रा.डॉ.गिरीश नाईक