सहकाराच्या यशासाठी तरुण पिढीला को-प्रेन्युअर्स बनवा

आर्थिक विश्लेषण हे पारंपारिकपणे व्यक्ती आणि वस्तूंमधील विश्लेषण म्हणून समजले जाते. एखाद्या व्यक्तीला वस्तू हवी असते आणि विक्रेत्याला त्या वस्तूच्या मालकीसाठी तो किती पैसे देण्यास तयार आहे याची माहिती देते. बाजार हे देवाणघेवाणीचे ठिकाण आहे, देवाणघेवाणीसाठी नैतिकता आवश्यक आहे. बाजार व्यवस्थेत पुरवठा आणि मागणी एकत्रित होतात. मागणी आणि पुरवठा दोन्ही संस्थात्मक चौकटीत बसतात. दोन्ही आर्थिक क्रियाकलाप आयोजित करण्यासाठी संस्था आवश्यक आहेत. सहकारी संस्था बाजार अर्थव्यवस्था आणि नियोजित अर्थव्यवस्था दोन्हीमध्ये आजच्या गरजा पूर्ण करतात.

पुरवठादार नेहमीच वस्तू आणि सेवांच्या मागणीचा विचार करतात, जिथे मागणी अज्ञात असते. अॅग्रीगेटर पुरवठ्याच्या मागणीशी जुळवून घेऊ शकतात. झोमॅटो, स्विगी, उबर आणि तत्सम कंपन्या पुरवठा मागणी संतुलनाची गरज पूर्ण करतात. सहकारी टॅक्सी बाजारात प्रवेश केला आहे. ज्ञान आणि शहाणपणा असलेली संस्थात्मक व्यवस्था पुरवठा आणि मागणी संतुलित करते. म्हणूनच संस्थात्मक चौकट आवश्यक आहे.

संस्थात्मक अर्थशास्त्र व्यक्तींमधील विश्लेषणावर केंद्रित होते. इतर व्यक्तींचे हितसंबंध एका व्यक्तीच्या हितसंबंधांना मर्यादित करतात. जेव्हा व्यक्ती आणि त्यांचे हितसंबंध एकमेकांवर अवलंबून असतात, तेव्हा आपण म्हणतो की, त्या व्यक्तींमध्ये आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण होते. संस्थात्मक अर्थशास्त्रात व्यवहार ही एक मध्यवर्ती संकल्पना आहे. संस्था हे समाजातील खेळाचे नियम असतात किंवा अधिक औपचारिकरित्या, मानवी संवादांना आकार देणारे मानवी निर्दिष्ट बंधने असतात. संस्था ही वैयक्तिक कृतींवर नियंत्रण ठेवणारी सामूहिक कृती आहे.

नवीन विकास नवीन संस्थांची गरज निर्माण करतात. नवीन युगातील सहकारी संस्था या विशेषत: सामूहिक कल्याणाद्वारे तरुणांच्या स्वयं-विकासासाठीच्या संस्था आहेत. सहकारासाठी तरुण पिढीला घडवणे एक आव्हान आहे. जोपर्यंत हे केले जात नाही, तोपर्यंत कोणत्याही सहकारी संस्था यशस्वी होत नाहीत. सहकाराचे स्वाहाकार ही सहकारी संस्थांची मुख्य उणीव आहे. नवीन सहकारी धोरणानुसार, वैयक्तिक सहकारी संस्थांच्या यशोगाथा आणि अनुभवी सहकारी कर्मचाऱ्यांच्या मार्गदर्शनामधून तरुण पिढीला प्रेरणा देणे, ग्रामीण अर्थव्यवस्था, सहकारी मूल्ये आणि सहकारी संस्थांची तत्त्वे आणि कार्यपद्धती यांची योग्य समज विकसित करणारे सहकारी-केंद्रित अनुभवात्मक शिक्षण प्रदान करणे, सहकारी इतिहास, कायदे, लेखापरीक्षण आणि लेखा, वित्त, प्रशासन आणि ऑपरेशन्स आणि सहकारी-केंद्रित व्यवसाय व्यवस्थापन यासारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये व्यावसायिक शिक्षण आणि प्रशिक्षण देणे आवश्यक आहे. यात सहकारी क्षेत्रात अर्थपूर्ण रोजगारासाठी ग्रामीण तरुणांच्या तांत्रिक कौशल्यांना सुसज्ज करणे आणि वाढवणे देखील समाविष्ट आहे.

कार्यशाळा, नाटके, चित्रपट आणि व्हिडिओद्वारे तरुणांसाठी जिल्हा पातळीवर एक राष्ट्रव्यापी चळवळ सुरू करणे आणि शाळा, महाविद्यालये व सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर यशोगाथा सामायिक करणे, नवीन सहकारी धोरणाचा हेतू आहे.

संस्थांचे व्यावसायिक व्यवस्थापन करण्यासाठी भविष्यातील को-प्रेन्युअर्सच्या विकासाला प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. सहकारी नेते नेहमीच राजकारण करतील. त्यांना ते करण्याची सवय आहे. या नेत्यांना सहकारी व्यवस्थेतून कायमचे हाकलून लावले पाहिजे. सहकारी व्यवस्थेला नेत्यांची नाही तर को-प्रेन्युअर्सची गरज आहे. मानकीकृत, उच्च-गुणवत्तेचे, सहकारी केंद्रित अभ्यासकाच्या विकासाला आणि अधिकृत सामग्रीच्या निर्मितीला प्रोत्साहन देणारे कोप्रेन्युअर्स आहेत.

को-प्रेन्युअर हा सहकारी एंटरप्राइझचा व्यवस्थापक किंवा मुख्य कार्यकारी अधिकारी असे संबोधले जाते. तो सहकारी एंटरप्राइझचा सहकारी नेता, प्रवर्तक आणि व्यवस्थापक असू शकतो. पीटर ड्रकर यांच्यामते, औद्योगिक भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेतील व्यवस्थापक हा “कोणीतरी जो अधीनस्थांच्या कामासाठी जबाबदार आहे.” दुसऱ्या शब्दांत व्यवस्थापक हा एक “बॉस” आहे आणि व्यवस्थापन हे एक रँक आहे. जेव्हा ते “व्यवस्थापक” म्हणून बोलतात तेव्हा त्याच्या मनात ‘व्यवस्थापन’ कार्य करते. पीटर ड्रकर पुढे म्हणतात की, “व्यवस्थापकाची योग्य व्याख्या म्हणजे, जो “ज्ञानाच्या वापरासाठी आणि कार्यप्रदर्शनासाठी जबाबदार आहे”. ज्ञान हे एक आवश्यक संसाधन आहे. भूमी, श्रम भांडवल हे प्रामुख्याने उत्पादनाचे तीन महत्त्वाचे घटक आहेत. त्यांच्याशिवाय ज्ञान उत्पन्न होऊ शकत नाही. त्यांच्याशिवाय व्यवस्थापनही उत्पन्न होऊ शकत नाही आणि योग्य ती कामगिरी करू शकत नाही. पण जिथे प्रभावी व्यवस्थापन आहे, तिथे ज्ञानाचा उपयोग होतो. एखादी व्यक्ती नेहमी इतर संसाधने मिळवू शकते. पण ज्ञान हे प्रयत्न आणि मेहनत आणि शिकण्याने विकसित करायचे असते. स्वातंत्र्य, एकता, ज्ञान, पारदर्शकता आणि सामान्य हितासाठी काळजी आवश्यक आहे.

कोप्रॅन्युअर एखाद्या नवीन सहकारी संस्थांची रचना खालील तत्त्वांवर करू शकतो. ही तत्त्वे नवीन सहकारी उपक्रमाचा आधार म्हणून घेतले जाऊ शकतात.

क्र्             उत्पादनाचे नवीन साधन म्हणजे मानवी मेंदू.

क्र्             नवीन सहकारी सर्जनशीलता सक्षम करणारे आणि कर्मचाऱ्यांसह सामायिक करणारे असावेत

क्र्             उत्पादनाच्या नवीन पद्धतीने मानव-केंद्रित व्यवस्थापनावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

क्र्             नवीन मूल्य निर्मिती प्रक्रियेने ज्ञानाची भर घातली पाहिजे.

क्र्             नवीन व्यापार सूत्र ‘मुक्त व्यापार’ वरून ‘मुक्त सामायिकरण’ वर बदलले पाहिजे.

क्र्             वाढीचे नवीन माप गुणात्मक आणि ‘अमूर्त’ स्वरूपाचे असावेत.

क्र्             नवीन व्यापार रणनीती विन-विन असायला हवी, हार-जीत नाही.

क्र्             प्रगतीची नवीन व्याख्या गुणात्मक असावी.

क्र्             आपण पेटंट करण्यापलीकडे “ओपन सोर्स” कडे कूच केले पाहिजे.

क्र्             आपण पिरॅमिडच्या पलीकडे नेटवर्ककडे कूच केले पाहिजे.

क्र्             सांस्कृतिक भांडवल व लिंग भांडवल यावर भांडवल करणे.

धोरणाचा मसुदा तयार करताना या तथ्यांचा त्याग केला जाणार नाही, याची काळजी विचारात घ्यावी लागेल. सहकार अयशस्वी झाला आहे, कारण खुल्या अर्थव्यवस्थेच्या बदलत्या वातावरणाचा सामना करण्यास सहकारी नेतृत्व अपयशी ठरले आहे. पण या द्वंद्वातून मात केली पाहिजे. नव्या क्षितिजाची दृष्टी असलेल्या तरुण कोप्रॅन्युअरनी आव्हानाचा सामना करण्यासाठी एकत्र आले पाहिजे. दुर्दैवाने तरुणांना राजकीय हेतूने आकर्षित केले जात आहे. तरुण भरकटलेले आहेत. तरुणींमध्ये अशा आव्हानांना तोंड देण्याची क्षमता आहे, त्यांनी त्यांच्या अव्यक्त शक्तीचा वापर केला पाहिजे. आपण सर्व गलिच्छ राजकारणाचे बळी आहोत ज्यासाठी आपण आपले मत आणि टिप्पण्या प्रदर्शित करत नाही.

राष्ट्रीय/राज्यस्तरीय सहकारी संस्था/संघराज्य बहुस्तरीय सल्लामसलत प्रक्रियेद्वारे प्रमाणन अभ्यासक्रमांसह व्यावसायिक पदविका आणि पदवी कार्यक्रमांसाठी सहकारी-केंद्रित अभ्यासक्रम डिझाइन करणे, विकसित करणे आणि अशा नियमांची अंमलबजावणी करणे ही कोप्रेन्युअर्स तयार करण्याची प्रक्रिया आहे. यामुळे अभ्यासक्रम पूर्ण झाल्यावर, उमेदवार रोजगारासाठी तयार असतील आणि त्यांच्या क्षमता आणि कौशल्यांशी जुळणाऱ्या सहकारी क्षेत्रात योग्य नोकऱ्या मिळवू शकतील याची खात्री होईल. सहकारी संस्थांमध्ये तांत्रिक आणि गैर-तांत्रिक नोकऱ्यांसाठी ग्राउंड-लेव्हल कामगारांना प्रशिक्षण आणि कौशल्य विकासासाठी कार्यक्रम देणाऱ्या केंद्र आणि राज्य सरकारांनी स्थापन केलेल्या/निधी दिलेल्या प्रशिक्षण संस्थांचा डेटाबेस विकसित करावा लागेल. भागीदारी/एमओयूद्वारे प्रशिक्षण आणि कौशल्य विकास संस्थांची संपूर्ण भारतातील परिसंस्था विकसित करुन ग्रामीण आणि अर्ध-शहरी तरुणांना सहकारी क्षेत्रात रोजगारक्षम बनवण्यासाठी त्यांच्यामध्ये आर्थिक आणि डिजिटल साक्षरतेला प्रोत्साहन द्यावे लागेल. सहकारी क्षेत्रात पुरेशा संख्येने सहकारी क्षेत्रातील व्यावसायिकांची अर्धवेळ संसाधन व्यक्ती, दर्जेदार शिक्षक, प्रशिक्षक आणि भेट देणारे अभ्यागत म्हणून उपलब्धता सुनिश्चित करावी लागेल.

प्रस्तावित शिखर संघटनेद्वारे राष्ट्रीय डिजिटल सहकारी रोजगार विनिमय केंद्र स्थापन आणि व्यवस्थापित करावे लागेल. हे डिजिटल प्लॅटफॉर्म सहकारी क्षेत्रातील नवीन रोजगार संधींशी नोकरी शोधणाऱ्यांना कार्यक्षमतेने जुळवून घेईल. संलग्न संस्थांमधील विविध स्तरांच्या अध्यापन कर्मचाऱ्यांसाठी योग्य आणि आकर्षक वेतन रचना अस्तित्वात असली पाहिजे.

लोकांपासून, लोकांद्वारे आणि लोकांसाठी लोकांचे समाज तयार होतात. सामूहिकता हे समाजाचे वैशिष्ट्या आहे. सहकाराशिवाय हे शक्य नाही. अशा सामूहिकता किंवा सहकारामध्ये आर्थिक प्रोत्साहने गुंतलेली असतात. सामूहिकतेमध्ये आर्थिक हितसंबंध गुंतलेले आहेत. परिणामी आर्थिक संस्था सहकारी तत्त्वांनुसार तयार होतात. हे औद्योगिक विकासाच्या भांडवलशाही व्यवस्थेला आव्हान देते. लोकशाही समाजवादामध्ये सहकार प्रभावीपणे कार्य करते. तथापि, सहकारांची स्पर्धात्मक ताकद वाढल्यास सहकार भांडवलदारी संस्थांशी स्पर्धा करतील. सामूहिक निवासामुळे समूहाच्या विविध समस्यांचे निराकरण होते. त्याचप्रमाणे जर गट त्यांच्या सामान्य आर्थिक फायद्यासाठी कार्य करत असतील, तर सहकारी आचारसंहिता योग्यरित्या विकसित केली पाहिजे. तेव्हाच सहकार, लोकशाही आणि समाज अखंडपणे काम करतात. हे तरुणांनी लक्षात ठेवले पाहिजे.

डॉ. वसंतराव जुगळे