अंतकाळी भगवंतांचे स्मरण करत जो देह सोडतो तो त्यांना जाऊन मिळतो

अध्याय आठवा

भगवंतांनी अर्जुनाला ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधिदैव कशाला म्हणतात ते समजावून सांगितले आणि पुढे म्हणाले, अधियज्ञ मीच असून अहंकार घालवण्याचे काम करतो. माणसाचा अहंकार घालवण्याचे कार्य सगळ्यात महत्त्वाचे आहे आणि ते भगवंत स्वत: पार पाडतात. ह्या यज्ञामध्ये मी कर्ता आहे ह्या विचाराची आहुती द्यायची असते. त्यामुळे त्याच्या सर्व इच्छा नष्ट झाल्याने, तो निरपेक्षतेने कर्म करू लागतो. त्याला जीव आणि ब्रह्म एकच आहेत ह्याची खात्री पटते. अधियज्ञ संपन्न होत असतानाच त्याचा मी कर्ता आहे हा अहंकार गळून पडतो आणि तसे घडावे अशीच भगवंताची इच्छा असते. असे झाले तरच त्यांचा अंश असलेला जीव त्याने धारण केलेल्या देहाच्या पतनानंतर त्यांच्यापाशी परत येऊ शकतो.

श्रीगजानन महाराज ‘गण गण गणात बोते’ ह्या त्यांच्या तारकमंत्रातून जीव आणि ब्रह्म एकच असल्याचे सांगतात आणि त्या मंत्राचा जप करून ही बाब मनावर ठसवण्यास सांगतात. एखादी गोष्ट मनावर ठसली की तो सिद्ध होऊन त्यांची प्रचीती येण्याच्या दृष्टीने साधकाचे आचरण आपोआपच होत असते. जीवाचे ब्रह्मात विलीनीकरण होण्याच्या दृष्टीने किंवा आत्म्याचे परमात्म्याशी मिलन होण्याच्या दृष्टीने जीवाला आपण देहापेक्षा वेगळे आहोत ह्याची जाणीव करून देण्यासाठी अधियज्ञ करणे हाच उपाय आहे.

आपले बोलणे अर्जुनाने लक्ष देऊन ऐकलेले आहे आणि ते त्याला व्यवस्थित समजलेले आहे हे पाहून भगवंतांचा ऊर अष्टसात्विकभावाने भरून आला परंतु देवाने आपल्या बुद्धीने तो सावरून मृदु व सरळ असे भाषण केले. ते एखाद्या पिकलेल्या फळाच्या स्वादाप्रमाणे सुखदायक आणि अमृताच्या लाटेप्रमाणे मनाला भावणारे होते. भगवंत म्हणाले, अधियज्ञामध्ये मायेने निर्माण केलेल्या ज्ञानेंद्रीयांची आणि मनात येणाऱ्या विचारांच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या इच्छा आणि अपेक्षांची जळून राख झाली की, त्यांना जाळणारे ज्ञानही जळून जाते.

अधियज्ञ म्हणजे काय आणि तो कसा करतात हे ज्यांना समजलेले असते त्यांच्या मनात सदैव भगवंतांचे विचार रुंजी घालत असतात. त्यामुळे ते मरतानाही त्यांना त्याचे आपोआपच स्मरण होते. पुढील श्लोकात भगवंत म्हणतात, मरणाचे वेळी जो केवळ माझेच स्मरण करतो, तो मत्स्वरूप पावतो, याविषयी संशय नाही.

अंत-काळी हि माझे चि चित्ती स्मरण राखुनी । देह सोडूनि गेला तो मिळे मज न संशय ।।5।।

श्लोकाच्या विवरणात माउली म्हणतात, भगवंतांनी अर्जुनाला असे सांगितले की, आपण कर्ते आहोत असा जीवाला झालेला अहंकार अधियज्ञामुळे नष्ट होतो. माठामध्ये पोकळी असते तिला घटाकाश असे म्हणतात आणि आकाश हीही एक पोकळीच आहे तिला महदाकाश असे म्हणतात. जेव्हा माठ फुटतो तेव्हा घटाकाश आणि महदाकाश एकच होतात. माठ हा नश्वर आहे त्यामुळे तो फुटला की, दोन्ही पोकळ्या एक होणार हे जसे ठरलेले आहे त्याप्रमाणे आपला देहही नष्ट होणार आणि आपला जीवात्मा भगवंतामध्ये मिसळून जाणार हे अधियज्ञ करणाऱ्यांना माहित असते.

क्रमश: