राखेतून उगवलेले सुवर्ण!

पदकापेक्षा मोठी गोष्ट असते न हारण्याची जिद्द. काही विजय केवळ पदक जिंकत नाहीत; ते समाजाच्या मनात आशेचा नवा दिवा पेटवतात. काही खेळाडू केवळ विक्रम मोडत नाहीत; ते परिस्थितीने आखून दिलेल्या मर्यादाही मोडून काढतात. मीराबाई चानूचे ग्लासगो राष्ट्रकुल स्पर्धेतील तिसरे सलग सुवर्णपदक हे अशाच विजयाचे प्रतीक आहे.

85 किलो स्नॅच, 105 किलो क्लीन अँड जर्क आणि एकूण 190 किलो वजन उचलत तिने भारताच्या सुवर्णपदकाचे खाते उघडले. स्नॅच, क्लीन अँड जर्क आणि एकूण वजनात तिने स्पर्धेचे विक्रमही आपल्या नावावर केले. पण मीराबाईची खरी कहाणी त्या 190 किलो वजनापेक्षा कितीतरी जड आहे. मणिपूरमधील एका सामान्य कुटुंबातील मुलगी. गावात वजन उचलण्याचे प्रशिक्षण देणारे केंद्र नाही. सरावासाठी दूरवर जावे लागायचे. प्रशिक्षणासाठी आवश्यक आहार मिळवणेही कुटुंबासाठी आव्हान होते. अंडी, दूध, मांस यांसारख्या पोषक आहाराची गरज होती; पण घरची आर्थिक परिस्थिती त्याला नेहमी परवानगी देत नव्हती. तरीही तिच्या आईने जमेल ते करून मुलीच्या स्वप्नाला आधार दिला. मीराबाईला दररोज सुमारे 60 किलोमीटर प्रवास करून प्रशिक्षण घ्यावे लागल्याचे तिच्या जुन्या मुलाखतींमधून समोर येते. आज ज्यांच्या हातात बारबेल पाहून जग दाद देते, त्या हातांनी लहानपणी सरपणाचे ओझेही उचलले होते. डोक्यावर पाण्याची भांडी घेऊन चढ-उतार पार केले होते. नकळत सुरू झालेला हा संघर्ष पुढे तिच्या खेळाचा पाया बनला. वजन उचलण्याच्या खेळात तिला प्रेरणा मिळाली ती कुंजुरानी देवी यांच्याकडून. ज्यांना पाहून चॅम्पियन होण्याचे स्वप्न पडले, त्यांचाच विक्रम मोडून मीराबाईने स्वत:ची ओळख निर्माण केली. पण प्रत्येक यशस्वी खेळाडूच्या आयुष्यात एक असा क्षण असतो, जेव्हा सगळे काही संपल्यासारखे वाटते. मीराबाईच्या आयुष्यात तो क्षण रिओ ऑलिम्पिकचा होता. 2016च्या रिओ ऑलिम्पिकमध्ये क्लीन अँड जर्कच्या तीनही प्रयत्नांत यश न आल्याने तिची स्पर्धा अपयशी ठरली. जगाच्या सर्वात मोठ्या क्रीडा व्यासपीठावर अपयशाची ही जखम कोणत्याही खेळाडूला आतून मोडून काढू शकते. पण मीराबाई मोडली नाही. उलट त्या अपयशाने तिला अधिक मजबूत केले. याच ठिकाणी मीराबाई आणि सामान्य माणसाच्या संघर्षाची गोष्ट एकमेकांना मिळते. परीक्षेत अपयश आले की शिक्षण सोडायचे? व्यवसायात नुकसान झाले की प्रयत्न सोडायचे? नोकरीत अपयश आले की स्वप्न सोडायचे? मीराबाईचे उत्तर स्पष्ट आहे...नाही! अपयश म्हणजे शेवट नसतो; तो पुढच्या विजयाची तयारी असतो. 2014 च्या ग्लासगो राष्ट्रकुल स्पर्धेत तिने रौप्यपदक जिंकले. 2018 मध्ये सुवर्णपदक मिळवले. 2022 मध्ये पुन्हा सुवर्ण. आणि आता 2026 मध्ये त्याच ग्लासगोच्या भूमीवर तिसरे सलग सुवर्ण! तिच्या कारकिर्दीचा हा प्रवास पाहिला तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे मीराबाईने प्रत्येक वेळी मागील कामगिरीपेक्षा स्वत:ला पुढे नेले. ग्लासगोतील अंतिम स्पर्धेतही तिच्यासमोर आव्हान होते.

स्नॅचच्या पहिल्याच 82 किलोच्या प्रयत्नात ती अपयशी ठरली. पण पुढच्याच प्रयत्नात त्याच वजनाची यशस्वी उचल केली आणि नंतर 85 किलो उचलून विक्रम नोंदवला. क्लीन अँड जर्कमध्ये 105 किलोच्या पहिल्या प्रयत्नातही तिला अपयश आले. पण दुसऱ्या प्रयत्नात तिने तेच वजन यशस्वीपणे उचलले आणि सुवर्णासह नवा विक्रम आपल्या नावावर केला. हा प्रसंगच मीराबाई चानूच्या संपूर्ण जीवनाचे रूपक आहे. पहिला प्रयत्न अपयशी होऊ शकतो; दुसरा प्रयत्न करायची हिंमत संपता कामा नये. मीराबाईची कहाणी केवळ खेळाडूंसाठी नाही. ती प्रत्येक पालकासाठी आहे, ज्यांच्या मुलामध्ये गुणवत्ता आहे पण साधने नाहीत. ती प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी आहे, ज्याला एका परीक्षेतील अपयशानंतर भविष्य अंधकारमय वाटते. ती प्रत्येक तरुणासाठी आहे, ज्याला परिस्थिती स्वप्नांपेक्षा मोठी वाटते. आणि ती त्या प्रत्येकासाठी आहे, ज्याने आयुष्यात कधी ना कधी पराभवाची चव चाखली आहे. आज मीराबाईच्या गळ्यात सुवर्णपदक आहे. पण तिच्या विजयाचे खरे वजन 190 किलो नाही. त्याचे वजन आहे ते अभावाचे, अपमानाचे, अपयशाचे, वेदनेचे आणि पुन्हा उभे राहण्याच्या जिद्दीचे. म्हणूनच मीराबाई चानूचे यश पाहताना केवळ टाळ्या वाजवून थांबता कामा नये. तिच्या संघर्षातून देशाने धडा घ्यायला हवा. प्रत्येक गावात दर्जेदार क्रीडा सुविधा, प्रशिक्षक, पोषण आणि आर्थिक मदत उपलब्ध झाली तर कितीतरी मीराबाई अजून या देशात उभ्या राहू शकतात. ग्लासगोमध्ये मीराबाईने लोखंड उचलले; पण प्रत्यक्षात तिने भारताच्या कोट्यावधी तरुणांच्या मनातील निराशेचे ओझे उचलून दूर फेकले आहे. पडणे हा पराभव नाही. पडून पुन्हा उभे राहण्यास नकार देणे हा खरा पराभव आहे. मीराबाईने करून दाखवले. त्यापूर्वी तिने रडूनही घेतले असेल. पण ती थांबली नाही. आणि म्हणूनच आज तिच्या हातातील सुवर्णपदकापेक्षा तिची जिद्द अधिक मौल्यवान आहे. मीराबाई चानूने 190 किलो वजन उचलले नाही; तिने विपरीत परिस्थितीपेक्षाही स्वप्न मोठे असते आणि ते प्रयत्नाने प्रत्यक्षात उतरवता येते हे सिद्ध केले!