फ्लेक्सिटेरियन डाएट : 2050 पर्यंत भारतीय शेतीची पुनर्रचना करा

वेळेवर उपाययोजना स्वीकारून आपण गंभीर कृषी-संबंधित समस्या कायमस्वरूपी टाळू शकतो. तरीही आपण अद्याप नुकसानाच्या मर्यादेच्या पलीकडे गेलेलो नाही. परंतु जर आपण दुर्लक्ष केले, तर आपल्याला अशा गंभीर समस्यांना सामोरे जावे लागेल, ज्यावर कदाचित कोणतेही उपाय उरणार नाहीत आणि आपल्याला आपल्या जीवनाचा त्याग करावा लागू शकतो. 2050 पर्यंत अधिक आरोग्यदायी आणि अधिक शाश्वत जागतिक अन्नप्रणालींकडे वाटचाल केल्यास, पर्यावरणावरील हानी मोठ्या प्रमाणात कमी करताना जागतिक शेतीत लक्षणीय बदल घडवून आणता येऊ शकतात, असे “नेचर” मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार दिसून आले आहे.

याअभ्यासात 10 जागतिक अन्नप्रणाली मॉडेल्सचे मूल्यमापन करून, ‘जैसे थे’ मार्गाची तुलना अशा परिवर्तनात्मक परिस्थितीशी करण्यात आली आहे, ज्यामध्ये आरोग्यदायी आहार, सुधारित पीक उत्पादनक्षमता आणि अन्नाच्या अपव्ययात निम्मी घट ही वैशिष्ट्यो आहेत. अभ्यासाच्या निष्कर्षांवरून असे दिसून येते की, सध्याच्याच मार्गावर पुढे चालू राहणे हा खूपच अधिक खर्चिक पर्याय आहे. जागतिक अन्न प्रणालींमध्ये परिवर्तन केल्यास कृषी क्षेत्राच्या सीमा लक्षात घेऊन वाढत्या लोकसंख्येला शाश्वत पद्धतीने अन्न पुरवठा करता येतो. फ्लेक्सिटेरियन प्लॅनेटरी हेल्थ डाएटसारख्या शाश्वत आहार पद्धती स्वीकारल्यास 2050 पर्यंत नेहमीच्या पद्धतीच्या तुलनेत जागतिक कृषी जमिनीचा वापर 9 टक्केने कमी होईल आणि जमीन वापरातील बदलांमुळे होणारे निव्वळ कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन 76 टक्केने घटेल. पिकांचा मोठा हिस्सा पशुखाद्यासाठी उगवण्याऐवजी थेट मानवांच्या वापरासाठी वापरला जाईल, त्यामुळे पशुधन उत्पादनाचे मूल्य 60 टक्केने कमी होईल आणि एकूण कृषी उत्पादनात 17 टक्के घट होईल. मात्र, भाज्या, फळे, कडधान्ये, नट्स आणि शेंगवर्गीय पिकांच्या उत्पादन मूल्यात अपेक्षित 23 टक्के वाढ तसेच थेट कृषी हरितगृह वायू उत्सर्जनात एक-तृतीयांश घट यामुळे ही घट काही प्रमाणात भरून निघेल.

फ्लेक्सिटेरियन प्लॅनेटरी हेल्थ डाएट हा वनस्पती-आधारित, लवचिक आहाराचा नमुना आहे; जो ईट-लॅन्सेट आयोगाने मानवी आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि पर्यावरणावरील परिणाम कमी करण्यासाठी तयार केला गेला आहे. यामध्ये संपूर्ण वनस्पतीजन्य पदार्थांना केंद्रस्थानी ठेवले आहे. प्राणिजन्य पदार्थांचे माफक आणि अधूनमधून सेवन करण्यास परवानगी दिली जाते. मुख्य अन्न गटांमध्ये भाज्या आणि फळे समाविष्ट आहेत. तुमचे अर्धे ताट रंगीबेरंगी विविधतेने भरलेले असावे. क्विनोआ, बार्ली, ओट्स आणि ब्राऊन राईस यांसारखी संपूर्ण धान्ये तुमच्या ताटात समाविष्ट करावे. आपण वनस्पतीजन्य प्रथिनांवर अवलंबून राहिले पाहिजे. बीन्स, मसूर, वाटाणे, चणे, टोफू आणि टेंपेह यांवर जास्त अवलंबून राहा. सुकामेवा आणि बिया आपल्या आहाराचा भाग असाव्यात. तुमच्या रोजच्या आहारात बदाम, अक्रोड, चिया सीड्स आणि जवस यांचा समावेश करा. प्राणिजन्य प्रथिनांसाठीचे मार्गदर्शक तत्त्वे ऐच्छिक असली तरी मानवी आरोग्यासाठी कधीकधी आवश्यक असतात. उदाहरणार्थ, दुग्धजन्य पदार्थ, दिवसातून एकदा (जसे की दूध, दही किंवा चीज). याव्यतिरिक्त, पोल्ट्री, मासे आणि अंडी दररोज सुमारे एक लहान भाग किंवा आठवड्यातून काही वेळा आहारात असावा. लाल मांस आठवड्यातून अंदाजे एकदा (3 औंस शिजवलेले) किंवा त्यापेक्षा कमी मर्यादित असावे. अतिरिक्त साखर आणि चरबी कमीतकमी असावी किंवा टाळा. ऑलिव्ह ऑइलसारख्या असंतृप्त वनस्पती तेलांना प्राधान्य द्यावे.

फ्लेक्सिटेरियन डाएट हा ‘फ्लेक्सिबल’ (लवचिक) आणि ‘व्हेजिटेरियन’ (शाकाहारी) हे शब्द एकत्र करून तयार झालेला एक अर्ध-शाकाहारी आहार आहे, जो वनस्पतीजन्य पदार्थांवर भर देतो आणि त्याच वेळी माफक प्रमाणात प्राणिजन्य पदार्थांचा आस्वाद घेण्याची लवचिकता देतो. 2009 मध्ये नोंदणीकृत आहारतज्ञ डॉन जॅक्सन ब्लॅटनर यांनी ‘द फ्लेक्सिटेरियन डाएट: द मोस्टली व्हेजिटेरियन वे टू लूज वेट, बी हेल्दीअर, प्रिव्हेंट डिसीज, अँड अॅड इयर्स टू युवर लाईफ’ हे पुस्तक लिहिल्यावर हा आहार लोकप्रिय झाला. या पुस्तकात 5-आठवड्यांची एक आहार योजना आहे, जी इतर आहारांप्रमाणे पदार्थांवर निर्बंध घालण्याऐवजी, तुमच्या आहारात अन्नगट समाविष्ट करण्यावर लक्ष केंद्रित करते. या योजनेत सकाळचा नाश्ता, दुपारचे जेवण, रात्रीचे जेवण आणि अल्पोपाहाराच्या पाककृतींचा समावेश आहे. उदाहरणार्थ, न्याहारीमध्ये सुमारे 300 कॅलरीज, दुपारच्या जेवणात 400, रात्रीच्या जेवणात 500 आणि अल्पोपाहारात 150 कॅलरीज असतात; अशा प्रकारे एकूण दैनंदिन कॅलरीजचे प्रमाण 1,500 इतके होते. मात्र, वजन कमी करण्याव्यतिरिक्त, ‘फ्लेक्सिटेरियन डाएट’चा मुख्य उद्देश फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये आणि मांस-पर्यायी पदार्थ (जसे की बीन्स, डाळी, सुकामेवा व बिया) यांचा आहारात अधिक समावेश करणे, तसेच प्रक्रिया केलेले पदार्थ व अतिरिक्त साखर यांचे प्रमाण कमी करणे हा आहे. सध्या मेडिटेरेनियन डिश ग्राहकांना असा आहार पुरवते. या मेन्यूमध्ये हिरव्या भाज्या, छोटे टोमॅटो, बीन्स, कचिरीचे तुकडे, मसूर बिया, भात, किन्नोवा आणि इतर हिरवे

सॅलड चविष्ट चाटसोबत मिसळलेले असते. शाकाहारी, फ्लेक्सिटेरियन आणि अंडी-युक्त आहार (एगिटेरियन) देणारे खाद्यपदार्थांचे स्टॉल्स विविध पर्यायांसह उभारले जाऊ शकतात.

या स्थित्यंतराचे आरोग्य आणि पर्यावरणीय फायदे जागतिक असले तरी, त्याचे आर्थिक परिणाम पशुधनावर अवलंबून असलेल्या ग्रामीण समुदायांपुरतेच मर्यादित राहतील. अभ्यासाच्या लेखकांनी यावर जोर दिला आहे की, या स्थित्यंतरातून मार्ग काढण्यासाठी सक्रिय धोरणात्मक निर्णय आणि संरचनात्मक बदलांमुळे प्रभावित झालेल्या शेतकऱ्यांसाठी व प्रदेशांसाठी लक्ष्यित समर्थनाची आवश्यकता असेल. आज सुसंगत कृषी धोरणांची अंमलबजावणी करून, धोरणकर्ते असुरक्षित उत्पादकांना परिस्थितीशी जुळवून घेण्यास मदत करू शकतात, तसेच सार्वजनिक आरोग्य आणि ग्रहीय स्थिरतेसाठी महत्त्वपूर्ण लाभ मिळवून देऊ शकतात.

पृथ्वीच्या मर्यादांच्या चौकटीत राहून शेती करणे अजूनही शक्य आहे, परंतु त्यासाठी प्रचंड प्रयत्नांची आवश्यकता असेल. फ्लेक्सिटेरियन आहारासाठी शेती करताना, कमी-परिणामकारक आणि शाश्वत पशुपालनासोबतच कडधान्ये, धान्ये आणि भाज्या यांसारख्या विविध वनस्पती पिकांकडे वळणे आवश्यक आहे. ही मिश्र-शेती पद्धत एकात्मिक पीक-पशुधन फेरपालटीद्वारे हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करते, जमीन आणि पाण्याचा वापर कमी करते, तसेच स्थानिक जमिनीचे आरोग्य सुधारते. प्रमुख पीक उत्पादनामध्ये कडधान्ये आणि डाळींचा समावेश असू शकतो. जमिनीत नायट्रोजनचे स्थिरीकरण करण्यासाठी आणि वनस्पती-आधारित प्रथिने पुरवण्यासाठी बीन्स, मसूर आणि हरभरा पिकवा. जटिल कर्बोदकांसाठी आणि पीक फेरपालटीसाठी विविध धान्ये उदा. क्विनोआ, ओट्स, बार्ली आणि ब्राऊन राईस यांची लागवड करा. फलोत्पादन विभागात, स्थानिक पोषक घनता वाढवण्यासाठी हंगामी फळे, पालेभाज्या आणि कंदमुळांवर अधिक लक्ष केंद्रित करा. पाश्चात्य देशांमध्ये वॉलमार्टमध्ये हिरव्या सॅलडचे मिश्रण उपलब्ध असते. या संदर्भात आपले शेतकरी हिरव्या सॅलडचे पदार्थ,

सॉस, जॅम, जेली, सुक्या भाज्या, सुका मेवा यांची लागवड आणि उत्पादन करू शकतात. हे सर्व पदार्थ सेंद्रिय शेतीच्या आधारावर पिकवले पाहिजेत आणि त्यासाठी शेतकऱ्यांनी अशा शेती पद्धतींची हमी दिली पाहिजे. शेतीचा एक भाग विविध प्रकारच्या भाज्यांसाठी, दुसरा भाग विविध फळांसाठी आणि त्यासोबतच कुक्कुटपालन व दुग्धव्यवसाय अशा पूरक उपक्रमांसाठी राखीव असावा. अशा प्रकारची फलोत्पादन, पशुपालन आणि औषधी वनस्पतींची लागवड यांचा मेळ साधणारी शेती पद्धती देशाचे आरोग्य सुधारण्यास मदत करेल. अशा प्रयत्नांतूनच लोकसंख्येचे आरोग्य उत्तम राखले जाऊ शकते. विशेषत: मुलांच्या आहारात असा पोषक समतोल असावा. लहान वयात मोकळ्या वातावरणात चरणाऱ्या शेळ्यांचे दूध मुलांचे आरोग्य कमालीचे सुधारते. शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी आहारात देशी गाईच्या दुधाचाही समावेश केला जावा. देशी गाईंची जात नष्ट होऊ देऊ नये आणि ‘गीर’ गाईंचेही जतन केले जावे. शाश्वत पशु एकात्मतेअंतर्गत कुरणात वाढवलेले पशुधन अधिक उपयुक्त ठरू शकते. यासाठी, मर्यादित संख्येने गुरे, कोंबड्या किंवा मेंढ्या फिरत्या चराई पद्धतीवर ठेवा. शेतीमधील चक्रीय अर्थव्यवस्था उपकरणांद्वारे खताचा पुनर्वापर सक्रिय केला जाऊ शकतो. पिकांना नैसर्गिकरित्या खत देण्यासाठी प्राण्यांचा टाकाऊ पदार्थ वापरा, ज्यामुळे कृत्रिम रसायनांवरील अवलंबित्व कमी होईल. उच्च-घनतेच्या फॅक्टरी-फार्मिंगपेक्षा गुणवत्ता आणि पर्यावरणीय वहन क्षमतेला प्राधान्य द्या.

डॉ. वसंतराव जुगळे