‘नवोन्मेष-सर्जनशीलता’मधून उद्योजकतेला चालना आवश्यक

उद्योजकता म्हणजे बाजारपेठेतील संधी ओळखणे आणि आवश्यक संसाधने जसे की जमीन, श्रम, भांडवल इत्यादींचे व्यवस्थापन करणे, विकसित करणे, संघटित करणे आणि त्याद्वारे व्यवसाय उपक्रम चालवणे. तर, सोप्या भाषेत सांगायचे तर, उद्योजकता म्हणजे नवीन व्यवसायाची सुरुवात जो प्रगतीचा कणा आहे जी नवकल्पना आणि आर्थिक वाढीला चालना देते. आर्थिक यश मिळवण्यासाठी अनिश्चितता आणि जोखमींना सामोरे जाण्यासाठी नफा मिळवण्याबरोबरच बाजारात मूल्य निर्माण करण्यासाठी नवीन कल्पना सादर करणे हे उद्योजकतेचे उद्दिष्ट आहे. देशाच्या आर्थिक विकासात उद्योजकांची भूमिका महत्त्वाची असते. तो विखुरलेले नैसर्गिक आणि मानवी संसाधने गोळा करतो. नवोन्मेष आणि सर्जनशीलताद्वारे त्यांचा सर्वोत्तम वापर करतो. म्हणजेच उद्योजकता प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे रोजगार संसाधने निर्माण करून लाखो लोकांना रोजगार प्रदान करते, सामाजिक स्थिरता आणते. मागास भागात उद्योग उभारून उद्योगांचा संतुलित प्रादेशिक विकास साधला जातो.

सर्वोत्तम आणि उर्वरित उत्पादन करून, ते निर्यात वाढवते. विदेशी बाजारपेठेतील स्पर्धेला तोंड देण्यासाठी, उद्योजक कमीत कमी किमतीत विदेशी उत्पादनांपेक्षा चांगली आणि अधिक उपयुक्त, नाविन्यपूर्ण उत्पादन करून आयातीत लक्षणीय घट आणतो आणि त्यामुळे देशाचे मौल्यवान परकीय चलन वाचते. उद्योजक नाविन्यपूर्ण उत्पादन तयार करतो आणि निर्यात करतो, ज्यामुळे देशासाठी मौल्यवान परकीय चलन मिळते. अशाप्रकारे उद्योजक आर्थिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

नाविन्यपूर्ण उद्योजक चौकटीच्या पलीकडे विचार करू शकतात आणि नवीन, मूळ संकल्पना बाजारात आणू शकतात. लोकांवर प्रभाव टाकण्याची त्यांच्यात एक उपजत गुणवत्ता आहे आणि ते अत्यंत प्रेरित आहेत. आव्हानांसाठी मूळ आणि अपारंपारिक उपाय शोधून काढतात. कोणत्याही प्रकारचा अडथळा त्यांना त्यांची दृष्टी पूर्ण करण्याच्या संधी घेण्यापासून रोखू शकत नाही आणि त्यांची उत्कट ऊर्जा त्यांच्या वस्तू व सेवा सर्वोत्तम ऑफर करण्यासाठी सतत नवकल्पना करण्यावर केंद्रित असतात. व्यवसायाची गतिशीलता सुधारणे व तर्क आणि धोरण वापरून बदल स्वीकारणे या उद्योजकांना त्यांच्या उद्योगांमध्ये आणि समाजात बदल घडवणारे बनवतात. त्यांच्या मानसिकतेची कल्पक किनार त्यांच्यासाठी नवीन बाजारपेठ विकसित करते जी त्यांच्या कल्पनांना मोठ्या दृष्टीकोनात बसवतात. नवोन्मेषी उद्योजकांची काही उदाहरणे आहेत ज्यांनी त्यांच्या नाविन्यपूर्ण कल्पना आणि उपक्रमांद्वारे भारतातील व जागतिक स्तरावर विविध उद्योगांवर प्रभाव टाकून महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. रतन टाटा- टाटा समूहाचे माजी अध्यक्ष, त्यांनी जगातील सर्वात परवडणारी कार, टाटा नॅनोची कल्पना आणि विकास यासह विविध क्षेत्रातील अनेक नवकल्पनांचे नेतृत्व केले.

नारायण मूर्ती- इन्फोसिसचे सह-संस्थापक, भारतातील आयटी उद्योगात परिवर्तन आणि जागतिक स्तरावर सॉफ्टवेअर सेवांचा प्रचार करण्यात मुख्य भूमिका बजावली. ओला कॅब्सचे संस्थापक भाविश अग्रवाल यांनी प्रवाससुविधांमध्ये क्रांती घडवून आणणाऱ्या “ओला” या स्टार्टअपची सुरुवात 2010 मध्ये केली. आयआयटी मुंबईचे विद्यार्थी असलेल्या भाविश यांना प्रवास करताना आलेल्या अडचणींमधून ही कल्पना सुचली. त्यांनी भारतातील ट्रॅडिशनल

टॅक्सी इंडस्ट्रीला डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर आणलं.

अनुकरण करणारे उद्योजक ते आहेत जे इतर प्रभावी व्यवसायांच्या यशस्वी मॉडेल्स आणि धोरणांवर चालतात. या प्रकारचा उद्योजक जोखीम घेण्यास आणि नवनिर्मिती करण्यास प्रतिबंधित करतो. भूतकाळात काय काम केले आहे ते त्यांच्यासाठी सर्वात अनुकूल व्यवसाय मॉडेल आहे. हे उत्पादन, व्यवसाय मॉडेल, विपणन धोरण किंवा या सर्वांचे मिश्रण असू शकते जे नवीन तयार करण्याऐवजी उधार घेतलेल्या कल्पनांसह व्यवसायाची कार्यक्षमता आणि मापनक्षमतेवर लक्ष केंद्रित करते. अशा प्रकारे, अनुकरणशील उद्योजक नवीन दृष्टीकोन आणतात आणि मूळ कल्पना सुधारतात व नवीन स्टार्ट-अपसाठी एक मौल्यवान आणि व्यवहार्य मार्ग तयार करतात. भारतातील अनुकरणशील उद्योजक उदाहरणे अनेक आहेत.                                                                                                                                         फ्लिपकार्ट-या कंपनीची स्थापना सचिन बन्सल आणि बिन्नी बन्सल यांनी केली होती. याने सुरुवातीला अॅमेझॉनच्या ई-कॉमर्स मॉडेलचे अनुकरण केले परंतु ते भारतीय बाजारपेठेत सानुकूलित केले, ज्यामुळे लक्षणीय वाढ झाली आणि स्थानिक ग्राहकांच्या गरजा पूर्ण झाल्या. पेटीएम - विजय शेखर शर्मा यांच्या नेतृत्वाखाली पेटीएमने, यशस्वी मोबाईलचे अनुकरण करून देवाणघेवाण व्यवसायात झेप घेतली.

उद्योजकता विकास हा भारताच्या आर्थिक आणि सामाजिक प्रगतीसाठी महत्त्वाचा आहे. हे रोजगार निर्मिती, आर्थिक वाढ, तंत्रज्ञानाचा विकास आणि सामाजिक परिवर्तनाला प्रोत्साहन देते. भारत सरकार उद्योजकांना प्रशिक्षण, निधी आणि इतर आवश्यक संसाधने पुरवून याला चालना देत आहे. उद्योजकतेची वाढती व्याप्ती पाहता, अनेक सरकारी आणि खाजगी उपक्रम यासाठी सक्रिय आहेत. हे जाणून घेणे मनोरंजक आहे की भारताच्या आर्थिक परिदृश्यात एक गतिमान परिवर्तन होत आहे, मोठ्या प्रमाणावर उद्योजकतेच्या वाढीमुळे. 60 दशलक्ष लघु आणि मध्यम उद्योग देशाच्या जीडीपीमध्ये 40 टक्के योगदान देतात. हे सूचित करते की उद्योजक केवळ व्यवसाय सुरू करत नाहीत तर भारताच्या विकासकथेला चालना देत आहेत, नोकऱ्या निर्माण करत आहेत आणि जगातील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एकाचे भविष्य घडवत आहेत.

उद्योजकतेचे महत्त्व आर्थिक वाढीस चालना देते, ज्यामुळे उद्योग, समुदाय आणि जीवन यांची भरभराट, परिवर्तन करण्यासाठी नवीन कल्पनांचा पाया मिळतो. मोठ्या कंपन्यांची अनेक उदाहरणे आहेत ज्यांची सुरुवात लहान उपक्रम म्हणून झाली आणि मोठ्या उद्योगात वाढ झाली. अर्थव्यवस्थेत विविधता आणि गतिशीलता वाढली. नवनिर्मिती करण्याची क्षमता, नवीन उत्पादने विकसित करणे, विद्यमान उत्पादनांमध्ये सुधारणा करणे आणि बाजारातील मागणी पूर्ण करण्यासाठी अधिक चांगले मार्ग शोधणे हे उद्योजकतेसाठी वाढीचे महत्त्वाचे सूत्र आहे. नवकल्पना आणि तंत्रज्ञानाच्या समावेशाद्वारे उत्पादनाची गुणवत्ता वाढवल्याने जीवन सोपे होते.

प्रा.डॉ.गिरीश नाईक