चौकुळच्या सड्यावर दुर्मिळ 'कोच ' वनस्पतीचा शोध

डॉ. ऋतुजा कोलते- प्रभूखानोलकर यांच्यासह सहकाऱ्यांचे संशोधन

सावंतवाडी -प्रतिनिधी

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चौकुळ हे निसर्गसंपन्न गाव असून चौकुळ पठार नैसर्गिक खजिन्याने संपन्न आहे. चौकुळ येथील सड्यावर जात डॉ. ऋतुजा कोलते- प्रभुखानोलकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी कोच नावाच्या वनस्पतीचा शोध लावला आहे. त्यामुळे चौकुळच्या सड्यावर निसर्गाचे दुर्मिळ असे रहस्य उलगडले आहे. डॉ. ऋतुजा कोलते- प्रभूखानोलकर, आणि त्यांचे सहकारी राहुल प्रभूखानोलकर, प्रभा पिल्ले , डॉ. शरद कांबळे,डॉ. जनार्थनम ,डॉ. ज्ञानशेखर यांनी गेली आठ ते नऊ वर्षे या वनस्पतीचे सातत्यपूर्ण निरीक्षण केले.चौकुळच्या सड्यावर आढळलेली कोचही एक अत्यंत दुर्मीळ आणि धोक्यात असलेली वनस्पती असून या वनस्पतीला लेपिड्याग्याथिस क्लाव्हाटा असे नाव आहे . आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघटनेच्या (IUCN) Critically Endangered यादीत समाविष्ट असलेल्या या प्रजातीला स्थानिक बोली भाषेत ‘कोच’ असे म्हणतात. पश्चिम घाटातील सड्यांपुरतीच मर्यादित असलेली ही प्रजाती प्रथम १८५१ साली एन. ए. डॅल्झेल यांनी चोर्ला (बेळगाव) येथील सड्यांवर नोंदवली होती.त्यानंतर तब्बल १६६ वर्षांनी, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चौकुळ येथील सड्यांवर डॉ. ऋतुजा कोलते आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ही वनस्पती पुन्हा शोधून काढली. या शोधामुळे या दुर्मीळ प्रजातीवर सखोल अभ्यासाची नवी दारे उघडली आहेत .गेली आठ ते नऊ वर्षे या वनस्पतीचे सातत्यपूर्ण निरीक्षण करण्यात आले असून या अभ्यासातून एक अत्यंत महत्त्वाचा निष्कर्ष पुढे आला आहे तो म्हणजे लेपिड्याग्याथिस क्लाव्हाटा ही मोनोकार्पीक प्लेटेशियल प्रवृत्तीची वनस्पती आहे. या वनस्पतीचे वैशिष्ट्य म्हणजे एका ठिकाणची सर्व झाडे एकाच वेळी फुलतात. फुलांपासून तयार झालेल्या बिया परिपक्व झाल्यानंतर सर्व झाडे मरून जातात आणि त्या बियांपासून नवीन रोपे उगवतात. पूर्ण वाढ झाल्यावर अनेक वर्षांनी पुन्हा एकदा सामूहिक फुलोरा दिसतो. हीच वैशिष्ट्यपूर्ण प्रवृत्ती कारवी आणि बांबूच्या प्रजातींमध्येही आढळते.संशोधकांच्या निरीक्षणानुसार, नोव्हेंबर २०१६ मध्ये चौकुळ येथील कोचची सर्व झाडे एकाच वेळी फुलली होती. त्यानंतर २०१७ च्या पावसाळ्यात ही झाडे मरून नवीन रोपे तयार झाली आणि तब्बल सात वर्षांच्या कालावधीनंतर, नोव्हेंबर २०२४ मध्ये पुन्हा एकदा फुलोरा दिसून आला. या महत्त्वपूर्ण संशोधनाची नोंद जर्नल ऑफ थ्रेटन्ड टॅक्सा या आंतरराष्ट्रीय संशोधन नियतकालिकात करण्यात आली आहे.लेपिड्याग्याथिस कुळातील बहुतांश प्रजाती प्रदेशनिष्ठ असल्याने, अशाच प्रकारची मोनोकार्पीक प्रवृत्ती इतर प्रजातींमध्येही आढळण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. त्यामुळे या वनस्पतींच्या जीवनचक्राचा अधिक सखोल अभ्यास आणि दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक असल्याचे मत अभ्यासकांनी नोंदवले आहे.या नव्या संशोधनामुळे कोंकण आणि घाटमाथ्यावरील सड्यांचे जैवविविधतेच्या दृष्टीने असलेले महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे. गेल्या काही वर्षांपासून डॉ. ऋतुजा कोलते आणि त्यांचे सहकारी सड्यांवरील प्रदेशनिष्ठ वनस्पती, त्यांची अनुकूलने, पर्यावरणीय बदलांचा परिणाम, जनजागृती आणि लोकसहभागातून संवर्धन या विषयांवर सातत्याने कार्यरत आहेत.चौकुळच्या सड्यांवर लागलेला हा शोध केवळ एका दुर्मीळ वनस्पतीपुरता मर्यादित नसून, पश्चिम घाटातील सड्यांचे संवर्धन किती महत्त्वाचे आहे याची ठळक जाणीव करून देणारा ठरतो.