सहकारी समूह शेतीचे क्लस्टर मॉडेल

भारतात गेल्या शतकांपासून सहकारी संस्थांच्या चेहऱ्यात प्रचंड बदल झाले आहेत. सेवा संस्था, बहुउद्देशीय सहकारी संस्था, पतसंस्था, गैर-पतसंस्था, उत्पादन संस्था, वितरण संस्था, विपणन संस्था, प्रक्रिया संस्था यासारख्या क्रियाकलापांच्या दृष्टीने अनेक बदल नोंदवले गेलेत. आता केंद्र सरकार पुन्हा एकदा क्लस्टर मॉडेलवर आधारित सर्व क्रियाकलाप सहकारी संस्थांमध्ये एकत्रित समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. सहकारी क्लस्टर मॉडेल हा एक संकरित दृष्टिकोन आहे, जो सहकारी संघटनेचे फायदे आणि भौगोलिकदृष्ट्या केंद्रित उत्पादन क्लस्टरच्या कार्यक्षमतेला एकत्र करतो.

कृषी संदर्भात, यामध्ये विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रातील (क्लस्टर) शेतकरी विशिष्ट पीक घेतात आणि सामूहिक सौदेबाजीची शक्ती मिळविण्यासाठी, प्रक्रिया आणि साठवण सुविधांसारखी संसाधने सामायिक करण्यासाठी आणि मोठ्या प्रमाणात अर्थव्यवस्था साध्य करण्यासाठी सामूहिक कृतीसाठी एकत्र येतात.

सहकारी क्लस्टर म्हणजे भौगोलिकदृष्ट्या परिभाषित उत्पादन क्षेत्र रचना उत्पादक आणि सेवांना एकत्रित करून मोठ्या प्रमाणात स्थानिक अर्थव्यवस्था निर्माण करते. अनेक शेतकरी उत्पादक संघटना आणि सहकारी संस्था असूनही त्यांच्याकडे भांडवल, व्यवस्थापकीय कौशल्ये आणि मजबूत विपणन नेटवर्कचा अभाव आहे. सरकारी योजना स्वतंत्रपणे काम करतात, ज्यामुळे समन्वय वाया जातो, मूल्य साखळीची लंबाई, अकार्यक्षम आणि कमी प्रक्रिया क्षमता निर्माण होतात. हवामान बदलाच्या धक्क्यांचा सर्वात जास्त फटका लहान शेतकऱ्यांना बसतो. भारताला एकात्मिक, व्यवसाय-केंद्रित ग्रामीण मॉडेलची आवश्यकता आहे.

भारतातील 85टक्केपेक्षा जास्त शेतकरी लहान आणि सीमांत आहेत, ज्यांना कमी जमीन मालकी, उच्चत्तम इनपुट खर्च, कमकुवत बाजारपेठ, विखंडित मूल्य साखळी आणि हवामान असुरक्षितता यासारख्या आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. विद्यमान सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संघटना, उपजीविका मोहिमा मर्यादित प्रमाणात गुपचूप आणि थंड राहतात. एक मजबूत मार्ग म्हणजे क्लस्टर-आधारित सहकारी मॉडेल, जे स्थानिक पातळीवर उत्पादन, प्रक्रिया, बाजारपेठ आणि जोखीम-वाटप एकत्रित करते. भारत 2047 पर्यंत विकसित भारताचे एक धोरणात्मक मार्ग आखत असताना, वास्तविक आर्थिक परिवर्तन केवळ कॉर्पोरेट बोर्डरूममधूनच होणार नाही, तर 29.2 कोटी सक्रिय सदस्य आधार असलेल्या 8.5 लाख सहकारी संस्थांच्या सामूहिक ताकदीतून होईल. लोकशाही मालकीमध्ये रुजलेल्या या सहकारी संस्था स्थानिक कौशल्य आणि सामूहिक इच्छाशक्तीच्या सक्रिय परस्परसंवादाद्वारे उत्पादनाचे समृद्धीत रूपांतर करण्याची प्रचंड क्षमता अनुभवतात आणि व्यक्त करतात.

शेती बहुआयामी व्यवसाय आहे. त्यासाठी अनेक इनपुटची आवश्यकता असते, जरी उत्पादन एकच असले तरी. त्यासाठी प्रक्रिया, ग्रेडिंग, मार्केटिंग, पॅकिंग अशा विविध सेवांची देखील आवश्यकता असते. पण, गरिबी, लहान शेती क्षेत्राकडे दुर्लक्ष आणि त्यांच्या उत्पादनांच्या विक्रीचे अपुरे ज्ञान यासारख्या अडचणींमुळे शेतकरी प्रत्येक कामात अडकलेले आहेत. त्यांच्या फायद्यांसाठी सामूहिक कृतीची आवश्यकता आहे, एकासाठी सर्व आणि सर्वांसाठी एक या दृष्टिकोनातून परस्पर समज आणि सामूहिक कृती आवश्यक आहे. सहकारी संस्थाच या समस्या सोडवू शकतात. म्हणूनच शेतीमध्ये हे क्लस्टर मॉडेल अतिशय उत्तम प्रकारे काम करू शकते. यापूर्वी विविध प्रयत्न केले गेले असले तरी त्याची आवश्यकता पुन्हा एकदा निर्माण झाली आहे. खुल्या अर्थव्यवस्थेच्या मॉडेलपासून सहकारी विचारसरणीने त्याची स्थिती आणि ग्लॅमर कमकुवत केले आहे. आता केंद्र सरकारला नवीन क्षितिजासह त्याचे पुनरुज्जीवन करायचे आहे. कृषी उत्पादनांसाठी आवश्यक असलेल्या उत्पादनांवर प्रक्रिया केली जाते, त्याचबरोबर नुकसान कमी करण्यासाठी, योग्य तपासणी करण्यासाठी आणि साठवणूक आणि विपणनासाठी प्रयत्न केले जातात.

शेतकऱ्यांनी एकत्रितपणे इनपुटसाठी सौदेबाजी करण्याची त्यांची शक्ती मजबूत करणे आणि त्यांच्या सामूहिक उत्पादनांची अधिक प्रभावीपणे विक्री करणे सोपे होते. हे मॉडेल उत्पादक आणि प्रक्रिया करणारे आणि अगदी जागतिक बाजारपेठेतील थेट संबंध सुलभ करते, ज्यामुळे मध्यस्थांवरील अवलंबित्व कमी होते आणि संभाव्यत: चांगल्या किंमती मिळतात. हे सामूहिक प्रक्रिया आणि ब्रँडिंगद्वारे स्थानिक मूल्यवर्धनाला प्रोत्साहन देते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्नाचा वाटा वाढतो आणि स्थानिक रोजगार निर्माण होतो. सहकारी रचना किंमतीतील अस्थिरता आणि हवामान बदलाच्या घटनांशी संबंधित जोखमींचे एकत्रीकरण करण्यास अनुमती देते.

सहकारी समूह या मॉडेलमध्ये शेतकरी त्यांच्या भौगोलिक फायद्यांवर आधारित समूहांमध्ये एकत्र येणे, विशिष्ट पिके घेणे आणि प्रक्रिया करणे आणि जागतिक बाजारपेठांशी जोडणे समाविष्ट आहे. सामूहिक सहभागाला प्रोत्साहन देणे ही या मॉडेलची ताकद आहे. हे मॉडेल उत्पादकता वाढवते आणि बाजारपेठेतील प्रवेश सक्षम करते. हे एक सहक्रियात्मक वातावरण तयार करते; जिथे शेतकरी एकत्रितपणे इनपुट खरेदी करू शकतात, उत्पादन सुव्यवस्थित करू शकतात आणि मोठ्या प्रमाणात वृध्दी साध्य करण्यासाठी संसाधने सामायिक करू शकतात. हे मॉडेल उत्पादनात कार्यक्षमता वाढवते आणि उत्पादकांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठांशी जोडून, सुधारित ब्रँडिंग, प्रमाणन आणि निर्यात सुलभ करून नफा वाढवते.

हा समूह दृष्टिकोन पशुपालनासाठी देखील लागू केला जाऊ शकतो. सामुदायिक पशु गोठे (पशु गृह निर्माण) लहान आणि सीमांत शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त आहे. बहुतेक गरीब शेतकऱ्यांकडे दुभत्या जनावरांसाठी जागा नाही. दुग्ध प्रकल्पांसाठी सहकारी पशु गृह निर्माण सुविधा निर्माण करता येतील. याचा त्यांना फायदा होईल.

अशी समूह शेती करताना काही अडचणी आहेत, त्या दूर केल्या पाहिजेत. विशेषत: भारतातील कृषी क्षेत्र हे लहान आणि सीमांत शेतकऱ्यांनी वैशिष्ट्यीकृत आहे, जे बहुतेकदा वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये विखुरलेले असतात, जे उत्पादनाच्या प्रमाणात अडथळा आणतात. त्याचप्रमाणे अपुरे शीतगृह, वैज्ञानिक गोदाम आणि प्रक्रिया सुविधांमुळे, विशेषत: फळे आणि भाज्यांमध्ये, भारताला 5-15 टक्के कापणीनंतरचे नुकसान सहन करावे लागते. अनेक शेतकऱ्यांना जागतिक बाजारपेठांमध्ये थेट प्रवेश नसतो, परिणामी मर्यादित नफा आणि अकार्यक्षम पुरवठा साखळी निर्माण होतात. प्रत्येक नवीन गोष्टीसाठी शेतकरी अडकलेले आहेत. त्या शक्यता दूर केल्या पाहिजेत.

सरकारने आर्थिक सहाय्य, पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी प्रोत्साहने आणि सहकारी संस्थांच्या स्थापनेसाठी आणि वाढीसाठी अनुदानांसह धोरणात्मक पाठबळ द्यावे. कापणीनंतरचे नुकसान कमी करण्यासाठी आणि मूल्यवर्धन वाढवण्यासाठी साठवण सुविधा, शीतगृहे आणि कृषी प्रक्रिया युनिट्समध्ये गुंतवणूकीला प्राधान्य दिले पाहिजे. शेतकऱ्यांची नवीन तंत्रज्ञान आणि सर्वोत्तम पद्धती स्वीकारण्याची क्षमता वाढविण्यासाठी, उत्पादन कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी विस्तार सेवा आणि कृषी प्रशिक्षण मजबूत केले पाहिजे. सहकारी क्लस्टर्स जागतिक स्तरावर स्पर्धा करू शकतील याची खात्री करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय भागीदारी, व्यापारी करार आणि निर्यात पायाभूत सुविधांद्वारे जागतिक बाजारपेठेत प्रवेश निर्माण करणे आवश्यक आहे. क्लस्टर मॉडेल वाढत असताना, दीर्घ काळात कृषी क्षेत्र पर्यावरणीय आणि आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य राहील याची खात्री करून शाश्वत शेती पद्धतींवर भर देणे महत्त्वाचे आहे.

पथदर्शी टप्प्यात, कृषी मंत्रालयाने पूर्व-निश्चित केलेल्या 55 क्लस्टर्सपैकी 12 फलोत्पादन क्लस्टर्स निवडले गेले आहेत. संवादादरम्यान, भागधारकांनी क्लस्टरची व्याख्या, ओळख आणि निवडीसाठी निकष निर्दिष्ट करण्याची आवश्यकता व्यक्त केली होती, ज्यामुळे अधिक वैविध्यपूर्ण आणि विषम क्लस्टर्स विकसित होऊ शकतात. पथदर्शी टप्प्यासाठी निवडलेल्या 12 पैकी 11 क्लस्टर्स फळ क्लस्टर्स होते. यामुळे भाजीपाला, फुलशेती, सुगंधी आणि औषधी शेती, मसाले शेतीचे क्लस्टर्स यावर मंत्रालयाने विशेष भर दिला आहे. देशातील विविध कृषी हवामान क्षेत्रांमध्ये पीक-विशिष्ट क्लस्टर विकसित करण्याचा सुधारित दृष्टिकोन उच्च दर्जाचे लागवड साहित्य, माती आरोग्य व्यवस्थापन, चांगल्या कृषी पद्धतींचा अवलंब आणि बाजारपेठेतील उत्पादनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी नाविन्यपूर्ण तंत्रज्ञानाचा अवलंब करण्यास मदत करेल. निर्यात बाजारपेठेसाठी स्वच्छता आणि फायटो सॅनिटरी उपाय आणि व्यापारातील तांत्रिक अडथळे यावरील माहिती सामायिकरणातील तफावत दूर करेल. क्लस्टर-आधारित दृष्टिकोनामधील सर्व भागधारकांच्या चिंता आणि सामान्य आव्हानांना संबोधित करेल अशी अपेक्षा आहे. क्लस्टरमधील व्यक्ती आणि संस्था स्पर्धा करतील, त्यांनी एक इष्टतम एकत्रित गट म्हणून कार्य करण्यासाठी, संसाधनांचे अनुकूलन करण्यासाठी आणि केंद्रित हस्तक्षेपांद्वारे इच्छित परिणाम साध्य करण्यासाठी एकमेकांना सहयोग आणि पूरक करण्याची अपेक्षा आहे.

आपल्याला नवीन आणि उदयोन्मुख क्षेत्रांमध्ये सहकारी संस्थांना प्रोत्साहन द्यावे लागेल, जसे की: अक्षय ऊर्जा, व्यय व्यवस्थापन, आरोग्य आणि शिक्षण, मोबाइल-आधारित अॅग्रीगेटर सेवा, सेंद्रिय आणि नैसर्गिक शेती, बायो-गॅस आणि इथेनॉल उत्पादन इ. काही वस्तूंमध्ये ग्रामीण आर्थिक समूह विकसित करावे. भारत ब्रँड अंतर्गत समर्थन ब्रँडिंगवर भर दिला पाहिजे. क्लस्टर-आधारित सहकारी संस्था भारताच्या विखुरलेल्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्पर्धात्मक, लवचिक आणि समावेशक विकास इंजिनमध्ये बदलू शकतात. क्लस्टर डेव्हलपमेंट दृष्टिकोनामुळे फलोत्पादन क्षेत्राला उत्पादन आणि कापणीनंतरच्या क्रियाकलापांमध्ये योग्य प्रमाणात बाह्य आणि अंतर्गत प्रमाण साध्य करण्यास मदत होईल. संपूर्ण मूल्य साखळीत वाढत्या स्पर्धात्मकतेद्वारे शेतकरी समुदायाचे उत्पन्न वाढवून त्यांना चांगल्या किमती प्राप्त होतील आणि सक्षमीकरणात मदत होईल अशी अपेक्षा आहे.

डॉ. वसंतराव जुगळे