...पण जमिनीत शेतकऱ्यांची स्वप्ने मूळ धरतात का?

हा प्रश्न अत्यंत भावनिक आणि भारताच्या ग्रामीण भागातील वास्तवावर बोट ठेवणारा आहे. शेतकरी भविष्याची पेरणी करतो, पण त्याच्या स्वप्नांना जमिनीत मूळ धरण्यासाठी निसर्गाची साथ आणि व्यवस्थेच्या संघर्षाला सामोरे जावे लागते. शेतकरी आपल्या शेतीविषयक स्वप्नांच्या आणि भविष्यातील अपेक्षांच्या आधारे शेतात बियाणे पेरतात; परंतु त्यातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाची किंवा परताव्याची कोणतीही हमी नसते. ही संपूर्ण प्रक्रियाच अनिश्चिततेने भरलेली असते. भारतातील शेतीचे वास्तव हेच आहे.

हवामान बदल, तापमान, आर्द्रता आणि पाऊस हे भारतातील शेतीवर परिणाम करणारे प्रमुख घटक आहेत. जर या घटकांनी शेतकऱ्यांच्या प्रयत्नांना अनुकूल प्रतिसाद दिला नाही, तर संपूर्ण शेतीचा हंगाम वाया जातो. तरीही, शेतकरी या परिस्थितीचा धैर्याने सामना करतात. किंबहुना, भविष्यात काहीतरी चांगले घडेल या आशेवरच ते आपले जीवन जगत असतात. उत्तम पिकांसाठी जमिनीचा कस सुधारणे ही शेतकऱ्यांची जबाबदारी आहे कारण जमीन त्यांना मोबदला देणारा महत्त्वाचा घटक आहे. त्यांनी या संसाधनाचा अतिवापर किंवा ऱ्हास करू नये, तर ते वापरत असलेल्या संसाधनांशी प्रामाणिक राहावे. संसाधनांचा दर्जा टिकवून ठेवणे ही शेतीची मूलभूत गरज आहे.

शेतकऱ्याची स्वप्ने जमिनीत कशी रुजतात?

शेतकऱ्याची स्वप्ने जमिनीत कशी रुजतात आणि त्यांना कोणते अडथळे येतात, याचा एक वास्तववादी आढावा घेणे आवश्यक आहे. स्वप्नांचे अंकुरण म्हणजे अन्नाची निर्मिती. जेव्हा शेतात हिरवेगार पीक डोलू लागते, तेव्हा शेतकऱ्याचे कष्ट फळाला येतात. कोट्यावधी लोकांचे पोट भरण्याचे त्याचे स्वप्न दरवर्षी पूर्ण होते. शेतकरी आपल्या मुलांच्या भविष्याबद्दल अत्यंत चिंतेत असतात; किंबहुना, हीच चिंता त्यांना आयुष्यात अनेक कठीण प्रसंगांना आणि आव्हानांना सामोरे जाण्यास प्रवृत्त करते. आपल्या मुलांची स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी हे पालक पूर्णपणे कटिबद्ध असतात आणि प्रसंगी त्यासाठी स्वत:च्या आयुष्याचाही त्याग करतात. मात्र, सरकारी धोरणांमध्ये या चिंतांचा विचार केला जात नाही; सरकारला केवळ मतांचीच आठवण राहते. पिढ्यांचे भविष्य शेतीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नावरच अवलंबून असते.

शेतकरी दरवर्षी आपल्या मुलांची स्वप्ने पुढे ढकलत असतात. ‘या वर्षी मी तुमच्या गरजा पूर्ण करू शकलो नाही, पुढच्या वर्षी प्रयत्न करेन’ - असे शब्द ते नेहमीच पुटपुटत असतात. हेच शेतकऱ्यांच्या आयुष्याचे वास्तव आहे. अपवादात्मकरीत्या, अनेक शेतकऱ्यांनी आपल्या मुलांना उच्च शिक्षण दिले आहे. आज शेतकरीपुत्र डॉक्टर, इंजिनिअर आणि सनदी अधिकारी बनून देशाची सेवा करत आहेत. शेतकरी सन्मान आणि स्वाभिमानाने आपले जीवन जगतात. स्वत:च्या जमिनीवर घाम गाळून हक्काची भाकर मिळवणे, हा शेतकऱ्याचा सर्वात मोठा अभिमान असतो.

स्वप्नांना वाळवी कशी लागते?

शेतकऱ्यांच्या स्वप्नांना लागणारी वाळवी (आव्हाने) बहुविध आहे. अनेकदा शेतकऱ्याची स्वप्ने जमिनीतच कोमेजून जातात, कारण निसर्गाचा लहरीपणा. कधी कोरडा दुष्काळ तर कधी अस्मानी संकट (अतिवृष्टी, गारपीट) यामुळे हाता तोंडाशी आलेला घास हिरावून घेतला जातो. जेव्हा सर्व काही चांगले असते, त्या वेळी बाजारपेठेची अनिश्चितता भेडसावते. पिकाला योग्य हमीभाव न मिळणे, दलाल आणि व्यापाऱ्यांकडून होणारी पिळवणूक, यामुळे मेहनतीचे चीज होत नाही. कर्जाचा डोंगर नेहमी समस्या निर्माण करतो. शेतीसाठी घेतलेले कर्ज फेडता न आल्याने अनेक स्वप्ने कर्जाच्या ओझ्याखाली दाबून जातात. हे जरी वास्तव असले तरी, शेतकऱ्यांनी आपली मातीशी असलेली बांधिलकी जोपासावीच लागेल.

सुपीक जमिनींचे रक्षण

शेतकरी जमिनीत बियाणे पेरतात, परंतु त्या बियाण्यांतून शेतकऱ्यांची स्वप्ने साकार होतील की नाही, हा प्रश्न जमिनीच्या गुणवत्तेशी निगडित आहे. शेतकऱ्यांमधील अज्ञान आणि कदाचित सरकारचे धोरणात्मक दृष्टिकोन यामुळे जमिनीच्या दर्जाकडे दुर्लक्ष केले जाते. पाण्याचा अतिवापर आणि योग्य ज्ञानाशिवाय एनपीके खतांचा वापर, यामुळे जमिनीचा दर्जा कायमस्वरूपी खालावू शकतो. पूर्वीचे शेतकरी जमिनीच्या गुणवत्तेबाबत अत्यंत जागरूक होते. जेव्हा निविष्ठांच्या वापराबाबतच्या योग्यतेचा किंवा तर्कसंगततेचा विचार न करता सिंचन सुरू केले जाते, तेव्हा जमिनीची सुपीकता कमी होऊ लागते. त्यामुळे, सिंचनाचे फायदे आणि मर्यादा नीट समजून न घेतल्यास ते एक शाप ठरू शकते. अशा हानीकारक गोष्टींपासून सुपीक जमिनींचे रक्षण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर, पडीक जमिनी लागवडीखाली आणणे हे देखील एक वेगळे आव्हान आहे.

जागतिक स्तरावर 2 अब्ज हेक्टरहून अधिक जमीन निकृष्ट झाली आहे. विविध देशांनी 2030 पर्यंत जवळपास 1 अब्ज हेक्टर जमीन पुनर्संचयित करण्याचे वचन दिले आहे. आपण जमीन व पाण्याच्या शाश्वत व्यवस्थापनाला, निसर्ग-आधारित उपायांना आणि परिसंस्था व समुदायांना बळकट करणाऱ्या हवामान-पूरक पद्धतींना प्रोत्साहन दिले पाहिजे. जमिनीचा ऱ्हास आणि अधिवासाचा नाश रोखणाऱ्या उपाययोजनांना पाठिंबा देऊन, तसेच ज्ञान सामायिक करून आणि सुज्ञ धोरणांना प्रोत्साहन देऊन आपण जमिनीचे रक्षण करण्यास मदत केली पाहिजे. संसाधन कार्यक्षमता आणि चक्रीय अर्थव्यवस्थेला चालना देणे, तसेच प्रदूषण रोखणे आणि त्यापासूनचे धोके कमी करणे यांवर तातडीने लक्ष केंद्रित केले जात आहे.

डॉ. वसंतराव जुगळे