अमेरिकेची कठोर कारवाई

सीरियातील इस्लामिक स्टेट (आयएस) या दहशतवादी संघटनेच्या तळांवर अमेरिकेने केलेला मोठा हल्ला हा केवळ सैन्य कारवाई नसून, मध्य पूर्वेतील बदलत्या राजकीय परिस्थितीचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे. अमेरिकेच्या सेंट्रल कमांडने (सेंटकॉम) जाहीर केलेल्या माहितीनुसार, अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या आदेशानुसार 10 जानेवारी रोजी ‘ऑपरेशन हॉकेयी स्ट्राइक’ अंतर्गत हे हल्ले करण्यात आले. हे हल्ले डिसेंबर 2025 मध्ये पालमायरा येथे आयएसच्या हल्ल्यात दोन अमेरिकी सैनिक आणि एक नागरी दुभाषी मारले गेल्याच्या प्रत्युत्तरात आहेत. या कारवाईत 20 हून अधिक विमाने, ज्यामध्ये एफ-15ई, ए-10, एसी-130जे, एमक्यू-9 आणि जॉर्डनचे एफ-16 समाविष्ट होते, यांनी 90 हून अधिक अचूक शस्त्रांचा वापर करून 35 हून अधिक लक्ष्यांवर हल्ले केले. ही कारवाई डिसेंबर 19 च्या 70 लक्ष्यांवरील हल्ल्याची पुनरावृत्ती आहे, ज्यात 100 हून अधिक शस्त्रांचा वापर झाला होता. या हल्ल्यांचा मूळ उद्देश दहशतवादाविरोधात अमेरिकेची कठोर भूमिका दाखवणे आहे. सेंटकॉमच्या म्हणण्यानुसार, ‘जर तुम्ही आमच्या सैनिकांना इजा पोहोचवली तर आम्ही तुम्हाला जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात शोधून काढू आणि न्याय देऊ.’ संरक्षण मंत्री पीट हेगसेथ यांनी याला ‘प्रतिशोधाची घोषणा’ म्हटले आहे, ज्यात ट्रम्प प्रशासनाची ‘अमेरिका प्रथम’ धोरणाची झलक दिसते. हे हल्ले केवळ आयएसला कमकुवत करण्यासाठी नाहीत, तर सीरियातील अमेरिकी उपस्थिती मजबूत करण्यासाठीही आहेत. 2024 मध्ये बशर अल-असद यांच्या सत्तेच्या पतनानंतर सीरियातील संक्रमण काळात आयएसचे पुनरुज्जीवन होण्याची शक्यता वाढली आहे. अमेरिका हे रोखण्यासाठी सक्रिय आहे. जागतिक राजकारणाच्या दृष्टिकोनातून पाहता, हे हल्ले मध्य पूर्वेतील शक्ती संतुलनात बदल घडवत आहेत. असद यांच्या पतनानंतर अहमद अल-शारा (ज्यांना अबू मोहम्मद अल-जोलानी म्हणून ओळखले जाते) हे नवे राष्ट्राध्यक्ष झाले आहेत. त्यांच्या नेतृत्वाखालील सीरियाने नोव्हेंबर 2025 मध्ये अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील आयएसविरोधी आघाडीत सामील होण्याचा निर्णय घेतला.  हे एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे, कारण पूर्वी असद रशिया आणि इराणच्या समर्थनाने आयएसविरोधात लढत होते, पण त्यांच्या सत्तेच्या काळात सीरिया विभाजित होता. आता नव्या सरकारसोबत अमेरिकेची भागीदारी वाढत आहे, ज्यात जॉर्डनसारखे सहकारी देश सामील आहेत. हे हल्ले अमेरिका आणि नव्या सीरियन नेतृत्वातील सहकार्याचे प्रतीक आहेत, जे आयएसच्या उर्वरित 3,000 सैनिकांना संपवण्यासाठी आवश्यक आहे. मात्र, हे हल्ले रशियाच्या भूमिकेवर प्रश्न उपस्थित करतात. रशिया असद यांचा मुख्य समर्थक होता. त्याने 2015 पासून सीरियात सैन्य हस्तक्षेप केला होता. असदच्या पतनानंतर रशियाने आपले हमीमिम एअरबेस आणि टार्टूस नौदल तळ कायम ठेवले आहेत. शिवाय नव्या सरकारशी संबंध प्रस्थापित केले आहेत, पण अमेरिकेच्या हल्ल्यांवर त्यांची प्रतिक्रिया मर्यादित आहे. ती हे दर्शवते की रशिया आता सीरियातील प्रभाव टिकवण्यासाठी लवचिक आहे, विशेषत: युक्रेन युद्धामुळे त्यांची संसाधने मर्यादित आहेत. रशियाची ही भूमिका जागतिक राजकारणात बदल दर्शवते, ज्यात अमेरिका-रशिया स्पर्धा सीरियातून कमी होत आहे, पण इतर क्षेत्रांत कायम आहे. इराणसाठी हे हल्ले एक धक्का आहेत. असदच्या काळात इराणने सीरियातून लेबनॉनपर्यंत शस्त्र पुरवठा केला होता. नव्या सरकारने इराणच्या नेटवर्कला अडथळा आणला आहे आणि अल-शारा यांनी इराणशी ‘सार्वभौमत्वाचा आदर’ असलेले संबंध हवे असे म्हटले आहे.

अमेरिकेच्या हल्ल्यांमुळे इराणच्या प्रभावाला आणखी धक्का बसतो, कारण आयएसविरोधी कारवाईत इराणसमर्थक गटांना बाजूला सारले जात आहे. इराणने हे हल्ले म्हणजे ‘अमेरिकेची आक्रमकता’ असल्याची टीका केली असली तरी, इराणविरोधी इस्रायली आणि अमेरिकी कारवायांनंतरही त्यांची प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया नसणे हे त्यांच्या कमकुवत स्थितीचे लक्षण आहे. तुर्कीची भूमिका देखील महत्त्वाची आहे. तुर्कीने सीरियातील कुर्द गटांना धोका मानले आहे, जे अमेरिकेचे भागीदार आहेत. अमेरिकेच्या हल्ल्यांमध्ये कुर्द-नेतृत्वाखालील एसडीएफ गटांचा सहभाग असू शकतो, जे तुर्कीला आवडत नाही. मात्र, आयएसविरोधी लढाईत तुर्कीने अमेरिकेशी सहकार्य केले आहे आणि नव्या सीरियन सरकारशी संबंध सुधारत आहेत. हे दर्शवते की जागतिक राजकारणात आयएस हा सामान्य शत्रू आहे, जो भिन्न देशांना एकत्र आणतो. या हल्ल्यांचा व्यापक परिणाम मध्य पूर्वेतील स्थिरतेवर होत आहे. 13 वर्षांच्या गृहयुद्धानंतर सीरिया पुनर्बांधणीकडे वाटचाल करत आहे, पण आयएसचे पुनरुज्जीवन हे मोठे आव्हान आहे. अमेरिकेची कारवाई त्याला रोखते, पण त्यात सीरियातील अमेरिकी सैन्य उपस्थिती वाढवते, ज्यात सध्या 1,000 हून कमी सैनिक आहेत. ट्रम्प प्रशासनाची ही धोरणे ओबामा-काळातील आयएसविरोधी मोहिमेची विस्तारित आवृत्ती आहे, पण अधिक आक्रमक. हे बायडन काळातील मर्यादित हस्तक्षेपानंतर जागतिक स्तरावर अमेरिकेची नेतृत्व भूमिका पुनर्स्थापित करते. तथापि, यात जोखीमही आहे. हे हल्ले 2015-16 मधील पॅरिस आणि ब्रुसेल्स हल्ल्याप्रमाणे आयएसला आणखी उग्र बनवू शकतात. सीरियातील संक्रमण काळात हे हल्ले कुर्द, अरब आणि इतर गटांमध्ये स्थानिक संघर्ष वाढवू शकतात. युरोपियन देश, ब्रिटन आणि फ्रान्स यांनीही आयएसविरोधी हल्ले केले आहेत, जे आंतरराष्ट्रीय सहकार्य दर्शवते. मात्र, चीन आणि रशियासारखे देश याला ‘अमेरिकेची एकतर्फी कारवाई’ म्हणू शकतात, जे संयुक्त राष्ट्रांच्या भूमिकेवर प्रश्न उपस्थित करते. हे हल्ले जागतिक राजकारणात अमेरिकेचे पुनरागमन दर्शवतात. ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखाली अमेरिका दहशतवादाविरोधात कठोर आहे, पण हे सीरियातील शांतता प्रक्रियेला मदत करेल की अडथळा आणेल हे भविष्यात दिसेल. सीरियासाठी ही एक संधी आहे, पण त्याचसोबत योग्य निर्णय व व्यवस्थापन आवश्यक आहे.