एआय-नियंत्रित घातक स्वायत्त शस्त्रांनी निर्माण केले नवे प्रश्न

एआय-नियंत्रित घातक स्वायत्त शस्त्रांचा वापर बऱ्याचदा गुप्ततेत केला जातो. लक्ष्य चुकीचे ठरल्याने हकनाक मृत्युमुखी पडलेल्या निष्पाप जीवांच्या हत्येला जबाबदार कुणालाच ठरवता येत नाही. त्यामुळे उत्तरदायित्वाचे प्रश्न निर्माण झाले आहेत. ऑक्टोबर 2023 मध्ये हमासच्या ऑपरेशन अल-अक्सा फ्लडनंतर, इस्रायलने गाझामधील बॉम्बिंग लक्ष्य ओळखण्यासाठी लॅव्हेंडर आणि हॅब्सोरासारखी एआय साधने वापरली. एआय आधारित निर्णय समर्थन प्रणालीच्या वापरामुळे नागरिकांवर होणाऱ्या हिंसाचारात मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली आणि युद्धात जबाबदारीची गंभीर घट झाली.

एखादे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी ही एक किंमत आहे. सर्व काही जाणूनबुजून केले जाते. गाझात 260 पेक्षा जास्त पत्रकार आणि लेबनॉनमध्ये अनेक पत्रकार युद्धामुळे झालेल्या प्रचंड नाशाचे दस्तऐवजीकरण करण्याचा प्रयत्न करताना मृत्यूमुखी पडले. त्याचप्रमाणे, 8 एप्रिल रोजी बैरूतच्या ब्लिट्झक्रेग बॉम्बस्फोटात, इस्रायली संरक्षण दलाने दावा केला की त्यांनी 10 मिनिटांपेक्षा कमी वेळात 100 लक्ष्यांवर हल्ला केला आहे, शेकडो नागरिक ठार झाले आणि हजारो जखमी झाले, तसेच रुग्णवाहिका, रुग्णालये आणि पायाभूत सुविधा नष्ट झाल्या. एका फ्रंटलाइन हॉस्पिटलमध्ये काम करणाऱ्या एका सर्जनने सांगितले की, ‘10 मिनिटांच्या कालावधीत 1400 हून अधिक लोक जखमी झाले आणि 350 लोक ठार झाले. आपत्कालीन यंत्रणा निकामी करणे आणि शक्य तितक्या जखमींचा मृत्यू होईल याची खात्री करणे हे या एआय-नियंत्रित घातक स्वायत्त शस्त्रांचे उद्दीष्ट आहे.’ मोठ्या प्रमाणात आणि वेगामुळे आपत्कालीन प्रतिसाद क्षमता प्रभावीपणे कोसळली व रुग्णवाहिका सेवा आणि रुग्णालये मृतांच्या संख्येचा सामना करण्यास असमर्थ ठरली. युद्ध आता फक्त सैनिकांनी लढले जात नाही, ते आता अशा मशीन्सने लढवले जाते. एआय-नियंत्रित घातक स्वायत्त शस्त्रांचा वापर न्याय्य युद्धाच्या तत्त्वांविरोधात आहे. गोळीबाराच्या निर्णय प्रक्रियेत मानवी निर्णय केंद्रस्थानी राहणे गरजेचे आहे नैतिक, व्यावहारिक आणि सुरक्षिततेसाठी. एआय शस्त्रास पूर्व-प्रोग्रामिंगची आवश्यकता असते आणि त्यांचे क्रियाकलाप ऑपरेटरांनी नियंत्रित केलेल्या ठराविक क्षेत्रात केले जातात. अखेरीस माणूस जबाबदार असतो आणि सैन्य कायद्यांनी त्याला बांधलेले मानले जाते. यूएस आणि इस्रायली एफ-16 आणि एफ-35 जेट्सने करत असलेले हवाई हल्ले आणि गाझा व लेबनॉनमध्ये मर्कावा टँक्स, रुग्णालयात आश्रय घेणाऱ्यावर लक्ष्य करीत असलेले तोफखाना गोळ्या आणि स्नायपर गोळ्या, तसेच इराण आणि लेबनॉनमधील प्रतिकार चळवळींनी वापरलेले मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र, सर्वसाधारणपणे माणसाच्या नियंत्रणात राहिले आहेत.

यूएस-इस्रायली युद्धाच्या पहिल्या दिवशी इराणवर 28 फेब्रुवारी 2026, टॉमहॉक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्राचे एक लक्ष्य मिनाबमधील एका मुलींची प्राथमिक शाळा होती. 165 पेक्षा जास्त छोट्या मुली आणि त्यांच्या शिक्षकांचा मृत्यू झाला. अमेरिकेकडून कोणतीही जबाबदारी स्वीकारली गेली नाही. तरी विविध क्षेत्रातील शास्त्रज्ञ, संरक्षण विश्लेषक, मानवाधिकार संस्था, जागतिक आरोग्य संघटना, आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस समिती आणि संयुक्त राष्ट्रांनी त्यांच्या अनियंत्रित व जबाबदारीशिवायच्या वापराचा निषेध केला आहे. आपल्या अलीकडील अहवाल ‘शांतीसाठी अजेंडा’ मध्ये, यूएन महासचिवांनी सांगितलं की, संघर्षात एआयचा मोठ्या प्रमाणात वापर असला तरी, मशीनला आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या उल्लंघनासाठी जबाबदार धरता येत नाही. घातक स्वायत्त शस्त्राद्वारे घेतलेला कोणताही निर्णय शेवटी वापरकर्त्याचे उत्तरदायित्व निश्चित करता येणारा असायला हवा. यूएनचा हा अहवाल 2026 च्या समाप्तीपूर्वी मानव नियंत्रण आणि देखरेखीशिवाय एआय-नियंत्रित घातक स्वायत्त शस्त्रs वापरण्यावर बंदी घालणारा कायदेशीर करार करण्याची मागणी करतो. सध्याच्या स्वरूपात एआयने चालवलेली शस्त्रs संघर्षात वापरण्यास विश्वासार्ह आणि अंदाज न लावता येणारी आहेत. सैन्याद्वारे एआय-नियंत्रित घातक स्वायत्त शस्त्रs अति लवकर आणि मोठ्या प्रमाणावर वापर आंतरराष्ट्रीय स्थिरतेस मोठा धोका निर्माण करतो. तथापि, या प्रदेशातील युद्धाचे सध्याचे रूप हे एआय-निर्मित स्वायत्त शस्त्र प्रणालींच्या वाढत्या वापराने ठरवले जाते, जे कधी कधी पारंपरिक शस्त्रांसोबत एकत्रही वापरले जातात. जरी दोघेही प्राणघातक असले तरी, फक्त एकाच्यावर जबाबदारी येते. याचा वापर समर्थक सैनिकी कार्यक्षमता वाढवणे आणि अल्गोरिदम आधारित अचूकतेमुळे सैनिकांच्या नुकसानात घट करणे यावर आधारित असतो.

प्रा. डॉ. गिरीश नाईक