एकाचवेळी दोन दिशांना वाहणारी नदी

वैज्ञानिकांनाही सोडविता आले नाही रहस्य

नद्या नेहमीच निसर्गाच्या सर्वात मोठ्या चमत्कारांपैकी एक राहिल्या आहेत. पर्वतांमधून उगम होत या नद्या समुद्रापर्यंत वाहतात, जीवन देतात आणि कधीकधी अशा रहस्याला दडवितात, जे शतकांपासून वैज्ञानिकांना हैराण करत आले आहे. सर्वसाधारणपणे नद्या एकाच दिशेने वाहतात, उंच ठिकाणावरून खालच्या दिशेने नद्या वाहत असतात. गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमाचे पालन करत हा प्रवाह सुरू असतो. परंतु जगात एक अशी नदी आहे, जी एकाचवेळी दोन वेगवेगळ्या दिशांना वाहत असते. कॅनडाच्या इचिमामिश नदीचे हे वास्तविक रहस्य आहे.

स्थानिक भाषेत याचे नाव ‘पाणी जे दोन्ही बाजूला वाहते’ ठेवण्यात आले आहे. ही नदी कॅनडाच्या जंगलांमध्ये वाहते आणि येथून पाणी एका दिशेला हडसन बेच्या दिशेने जाते, तर दुसरीकडे वेगळ्या दिशेत. वैज्ञानिक याला ‘रिव्हर बिफुरकेशन’ म्हणतात, जेथे एक नदी दोन किंवा अधिक शाखांमध्ये विभागली जाते. परंतु इचिमामिशचे प्रकरण वेळे आहे. येथे उतार इतका कमी आहे की पाणी दोन्ही दिशांना कसे वाहते हे समजणे अवघड आहे. नासाने देखली या नदीची उग्रहीय छायाचित्रे मिळविली आहेत, जी याच्या अनोख्या स्वरुपाला दर्शवितात.

एक नदी दुसऱ्या नदीचे पाणी आंशिक स्वरुपात ग्रहण करते तेव्हा ही घटना घडते असे वैज्ञानिकांचे सांगणे आहे. याला ‘इनकम्प्लीट रिव्हर कॅप्चर’ म्हटले जाते. परंतु इचिमामिशमध्ये ही प्रक्रिया इतकी परिपूर्ण आहे की पाणी दोन्ही बाजूंना वाहत राहेत. अलिकडच्या अध्ययनांमध्ये अमेरिका आणि दक्षिण अमेरिकेच्या अशा अनेक नद्यांचा उल्लेख आहे, ज्या हायड्रोलॉजीच्या नियम तोडताना दिसून येतात. यात काही नद्या व्हेनेझुएला आणि सूरीनाममध्ये अनपेक्षित स्वरुपात विभागल्या जातात. परंतु इचिमामिश सर्वाधिक रहस्यम आहे कारण याचा उतार किमान आहे. तरीही पाण्याचा प्रवाह मजबूत आहे. हा नैसर्गिक वर्महोलसारखा आहे, जेथे पाणी दोन वेगवेगळ्या वॉटरशेडमध्ये विभागले जाते असे काही तज्ञ मानतात.

नदीवर अध्ययन

या  रहस्याची उकल करण्यासाठी अनेक अध्ययनं करण्यात आली आहेत. एका अध्ययनात याला ‘हायड्रोलॉजिक इक्विवेलेंट ऑफ ए वर्महोल बिटवीन टू गॅलेक्सीज’ म्हटले गेले आहे. वैज्ञानिकांनी 9 अशा अनियमित नद्या आणि सरोवरांचे विश्लेषण केले, जेथे पाणी अपेक्षित नियमांच्या विरुद्ध वाहते. इचिमाशिम यात सर्वात वर आहे. भारतातही अशा कहाण्या आहेत. नर्मदा नदीला उलट्या दिशेने वाहणारी नदी म्हटले जाते. ही पूर्वेकडू पश्चिमेच्या दिशेने वाहणारी नदी आहे. तर बहुतांश नद्या पश्चिमेकडुन पूर्वेला जातात. परंतु ही दोन दिशांना एकाचवेळी वाहत नाही. नर्मदेचे रहस्य रिफ्ट व्हॅलीशी जोडलेले आहे.