ई-कचऱ्याचा महापूर !

2050 पर्यंत 61.7 कोटी टन

इलेक्ट्रॉनिक कचरा निर्माण होण्याचा अंदाज; डेटा सेंटरमधील सर्व्हर, चिप्स, बॅटरी आणि कूलिंग यंत्रणा ठरणार मोठे आव्हान

 कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआय तंत्रज्ञानाचा जगभरात झपाट्याने विस्तार होत असताना त्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणामही आता चिंतेचा विषय बनला आहे. एआय प्रणाली चालविण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर डेटा सेंटर, सर्व्हर, चिप्स, नेटवर्किंग उपकरणे, स्टोरेज यंत्रणा, वीजपुरवठा प्रणाली आणि कूलिंग उपकरणांची आवश्यकता असते. या उपकरणांचे आयुष्य संपल्यानंतर निर्माण होणाऱ्या इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्याचे प्रमाण भविष्यात प्रचंड वाढण्याची शक्मयता आहे.

नव्या अंदाजानुसार, 2025 ते 2050 या कालावधीत एआय-संबंधित इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्याचे प्रमाण सुमारे 39.5 कोटी ते 61.7 कोटी टनांपर्यंत पोहोचू शकते. याचा अर्थ एआय क्षेत्राचा विस्तार जसजसा वेगाने होईल, तसतसा त्यासाठी लागणाऱ्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचा वापर आणि त्यानंतरची विल्हेवाट यांचे प्रमाणही वाढणार आहे.

दरवषी कोट्यावधी टन कचऱ्याची भर

अंदाजानुसार, 2050 पर्यंत दरवषी सुमारे 3.1 कोटी ते 4.6 कोटी टन एआय -संबंधित ई-कचरा निर्माण होऊ शकतो. हा कचरा केवळ संगणक किंवा सर्व्हरपुरता मर्यादित राहणार नाही. एआय डेटा सेंटरमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध इलेक्ट्रॉनिक आणि विद्युत उपकरणांचा त्यात समावेश असेल.

एआय मॉडेल अधिक मोठे आणि शक्तिशाली होत असल्याने त्यांना प्रशिक्षित करण्यासाठी तसेच त्यांच्याकडून सेवा देण्यासाठी मोठ्या संगणकीय क्षमतेची गरज भासते. परिणामी डेटा सेंटरमध्ये अधिक शक्तिशाली सर्व्हर आणि संगणकीय चिप्स बसवाव्या लागतात. तंत्रज्ञान वेगाने बदलत असल्यामुळे जुन्या उपकरणांचे आयुष्य संपण्यापूर्वीच त्यांची जागा नवीन उपकरणे घेण्याची शक्मयता असते.

फक्त सर्व्हरच नव्हे, तर संपूर्ण यंत्रणा जबाबदार

एआयमुळे निर्माण होणाऱ्या ई-कचऱ्याचा विचार करताना केवळ जीपीयू किंवा सर्व्हरकडे पाहणे पुरेसे नाही. डेटा सेंटर चालविण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर नेटवर्किंग उपकरणे, स्टोरेज सिस्टम, वीजपुरवठा उपकरणे, बॅटरी, ट्रान्सफॉर्मर आणि कूलिंग सिस्टम आवश्यक असतात.

डेटा सेंटरमधील संगणकीय उपकरणांमधून मोठ्या प्रमाणावर उष्णता निर्माण होते. त्यामुळे त्यांना सतत थंड ठेवण्यासाठी अत्याधुनिक कूलिंग यंत्रणा वापरावी लागते. या सर्व उपकरणांचे आयुष्य संपल्यानंतर त्यांची योग्य विल्हेवाट न लावल्यास ई-कचऱ्याचे प्रमाण आणखी वाढू शकते.

महागड्या धातूंसोबत धोकादायक घटकही

इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्यामध्ये सोने, चांदी, तांबे आणि इतर मौल्यवान धातू असतात. त्यामुळे त्याचे पुनर्चक्रण करून काही मौल्यवान संसाधने पुन्हा मिळवता येऊ शकतात. मात्र इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमध्ये विविध रसायने आणि इतर घातक घटकही असू शकतात.

ई-कचऱ्याची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट न लावता तो उघड्यावर जाळणे किंवा अनधिकृत पद्धतीने त्यावर प्रक्रिया करणे पर्यावरणासाठी नुकसानकारक ठरू शकते. त्यामुळे एआय उद्योगाचा विस्तार होत असताना ई-कचऱ्याचे संकलन, पुनर्वापर आणि सुरक्षित पुनर्चक्रण यंत्रणा विकसित करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

एआयच्या वाढीसोबत पर्यावरणीय प्रश्न

एआय तंत्रज्ञानाचा वापर आरोग्य, शिक्षण, उद्योग, संशोधन, वाहतूक, संरक्षण, वित्तीय सेवा आणि अनेक क्षेत्रांमध्ये वाढत आहे. त्यामुळे एआयसाठी आवश्यक असलेल्या डेटा सेंटरची मागणीही वाढत आहे.

एआयच्या वाढत्या वापरामुळे अधिक संगणकीय क्षमता निर्माण करण्याची गरज आहे. त्यासाठी नवीन डेटा सेंटर आणि अधिक शक्तिशाली उपकरणांची निर्मिती केली जात आहे. मात्र या उपकरणांचे आयुष्य संपल्यानंतर निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचा विचार सुऊवातीपासूनच करणे आवश्यक असल्याचे पर्यावरण क्षेत्रातील अभ्यासातून अधोरेखित होत आहे.

पुनर्चक्रणावर भर देण्याची गरज

एआय उद्योगाचा विस्तार थांबविण्याऐवजी त्याच्यासोबत सर्क्युलर इकॉनॉमी अर्थात संसाधनांचा पुनर्वापर आणि पुनर्चक्रण यावर भर देणे हा महत्त्वाचा पर्याय ठरू शकतो. जुन्या सर्व्हर आणि इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमधील उपयुक्त घटक पुन्हा वापरणे, दुऊस्ती करून उपकरणांचे आयुष्य वाढवणे आणि मौल्यवान धातूंचे पुनर्चक्रण करणे यामुळे कचऱ्याचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होऊ शकते. एआय क्षेत्रातील कंपन्या, डेटा सेंटर ऑपरेटर आणि सरकार यांच्यासमोर त्यामुळे दुहेरी आव्हान उभे राहणार आहे. एकीकडे एआयसाठी वाढती संगणकीय क्षमता उपलब्ध करून द्यावी लागेल, तर दुसरीकडे त्यातून निर्माण होणाऱ्या इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्याचे पर्यावरणपूरक व्यवस्थापन करावे लागेल.

भविष्यात मोठे आव्हान

एआय तंत्रज्ञानाचा विस्तार पुढील दशकांमध्ये आणखी वेगाने होण्याची शक्मयता आहे. त्यामुळे आज निर्माण होणाऱ्या ई-कचऱ्यापेक्षा भविष्यातील प्रमाण कितीतरी पटीने मोठे असू शकते. 2050 पर्यंत 61.7 कोटी टनांपर्यंत  एआय-संबंधित ई-कचरा निर्माण होण्याचा अंदाज या संभाव्य आव्हानाची व्याप्ती स्पष्ट करतो एआय ही भविष्यातील महत्त्वाची तंत्रज्ञानक्रांती असली तरी तिच्या विकासासोबत पर्यावरणीय जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची ठरणार आहे. त्यामुळे नवीन एआय प्रणाली आणि डेटा सेंटर उभारताना उपकरणांचे आयुष्य, पुनर्वापर, पुनर्चक्रण आणि सुरक्षित विल्हेवाट यांचा विचार करणे आवश्यक ठरणार आहे. एआयच्या डिजिटल क्रांतीसोबत ई-कचऱ्याची भौतिक समस्या वाढू नये, यासाठी तंत्रज्ञान विकास आणि पर्यावरण संरक्षण यांच्यात योग्य समतोल साधणे हे आगामी काळातील मोठे आव्हान असेल.