एप्रिल‑मे २०२७ पर्यंत प्लास्टिक नोटा येणार

आरबीआय गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांची माहिती

वृत्तसंस्था, मुंबई

पुढील वर्षी एप्रिल-मे दरम्यान पॉलिमर म्हणजेच प्लास्टिक नोटा चलनात आणल्या जातील. आरबीआयच्या मौद्रिक धोरण समितीच्या (एमपीसी) तीन दिवसीय बैठकीनंतर गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी बुधवारी ही माहिती दिली. ते म्हणाले की, सुरुवातीला कमी मूल्याच्या पॉलिमर नोटा जारी केल्या जातील. ब्रिटन, ऑस्ट्रेलिया आणि कॅनडासारख्या जगातील अनेक देशांमध्ये 30 वर्षांहून अधिक काळ पॉलिमर नोटांचा यशस्वीपणे वापर केला जात आहे. भारतात कागदी नोटा, विशेषत: 10, 20 आणि 50 च्या लहान नोटा खूप लवकर खराब होतात.

गव्हर्नर म्हणाले की, पॉलिमर नोटांच्या वापरामुळे त्यांचे आयुष्यमान वाढेल, त्या पाण्यामुळे किंवा ओलाव्यामुळे खराब होणार नाहीत आणि वारंवार नवीन नोटा छापण्यामुळे होणारा सरकारी खर्चही कमी होईल.

पॉलिमर नोटा काय आहेत आणि सरकार का आणत आहे?

पॉलिमर नोटा कागदाऐवजी एका विशेष प्रकारच्या प्लास्टिक मटेरियलवर म्हणजेच पॉलिमर सबस्ट्रेटवर छापल्या जातात. या नोटा छापताना सामान्य नोटांसारख्याच दिसतात, पण पाण्यात भिजतानाही तुटतात आणि लांबपर्यंत चालतात.

त्या आणण्याची मुख्य कारणे :

दीर्घायुष्य: या नोटा पाणी, धूळ आणि घाणीमुळे खराब होत नाहीत आणि सहज तुटत नाहीत.

बनावट नोटांवर आळा: पॉलिमर शीटमध्ये प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्यो सहजपणे जोडली जाऊ शकतात, ज्यामुळे बनावट नोटा बनवणे जवळजवळ अशक्य होते.

छपाई खर्चात बचत: कागदी नोटा लवकर खराब होतात, ज्यामुळे छपाईचा खर्च वाढतो. आरबीआयने आर्थिक वर्ष 2025 मध्ये कागदी नोटांच्या छपाईवर?6,372.8 कोटी खर्च केले. पॉलिमर नोटा जास्त काळ टिकतील, ज्यामुळे वारंवार छपाईचा खर्च कमी होईल.

पुरामुळे कागदी नोटा बंद केल्या जातील का?

अजिबात नाही. सरकारने आणि आरबीआयने हे अगदी स्पष्ट केले आहे की पॉलिमर नोटा आणल्याने जुन्या कागदी नोटा चलनातून बाहेर जाणार नाहीत.

सहअस्तित्व: पॉलिमर आणि कागदी दोन्ही नोटा बाजारात एकत्र अस्तित्वात राहणार असल्याची माहिती आहे.

पॉलिमर नोटांचा प्रस्ताव केव्हा आला होता?

2012 मध्ये, नोटांचे आयुष्य वाढवण्यासाठी भारताने प्रथम पॉलिमर नोटा आणण्याचा प्रयत्न केला होता, परंतु तांत्रिक कारणांमुळे हा प्रकल्प थांबला. मे-जूनमधील माध्यमांतील वृत्तांनुसार आणि आरबीआयच्या अहवालानुसार, नोटांचे आयुष्य वाढवण्यासाठी पॉलिमर नोटांचा वापर केला जाणार आहे. जूनमध्ये, आरबीआयचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी पुष्टी केली की पॉलिमर नोटांचा प्रस्ताव विचाराधीन असून, त्याच्या फायदे-तोट्यांचे मूल्यांकन केले जात आहे.

जगात प्लास्टिकच्या नोटा आहेत का?

जगातील 60 हून अधिक देशांमध्ये पॉलिमर नोटा चलनात आणल्या गेल्या आहेत. यामध्ये ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, युनायटेड किंगडम (यूके) आणि न्यूझीलंड यांसारख्या देशांचा समावेश आहे.

भारतात किती वेळा नोटा बदलल्या जातात?

स्वातंत्र्यापासून आतापर्यंत भारताने मोठ्या मूल्याच्या नोटांचे विमुद्रीकरण मोठ्या प्रमाणावर थांबवण्याचा निर्णय 3 वेळा घेतला आहे. 1. पहिल्यांदा- जानेवारी 1946 (ब्रिटिश काळ/स्वातंत्र्याच्या अगदी आधी) काय झाले: तत्कालीन ब्रिटिश सरकारने 500, 1000 आणि ?10,000 च्या मोठ्या नोटांचे विमुद्रीकरण केले. उद्देश: युद्धादरम्यान निर्माण झालेला काळा पैसा आणि अवैध कमाई नाहीशी करणे. नंतर: 1954 मध्ये, सरकारने 1,000, 5,000 आणि 10,000 च्या नोटा पुन्हा चलनात आणल्या.